Kiệt sức (burnout) là gì, phụ nữ đi làm có dễ kiệt sức hơn không?

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), kiệt sức nghề nghiệp (burnout) là hội chứng do căng thẳng kéo dài tại nơi làm việc chưa được kiểm soát tốt; nó được đưa vào Bảng phân loại bệnh tật quốc tế ICD-11 như một “hiện tượng nghề nghiệp”, không phải một bệnh (WHO, 2019). Bằng chứng về việc phụ nữ kiệt sức nhiều hơn nam giới chưa thống nhất, nhưng nhiều phụ nữ đi làm còn gánh phần lớn việc chăm sóc không lương ở nhà, khiến thời gian nghỉ ngơi và phục hồi bị thu hẹp (ILO, 2018a).

Tóm tắt nhanh:

• Burnout gồm ba biểu hiện: cạn kiệt năng lượng, xa cách hoặc hoài nghi với công việc, và giảm hiệu quả làm việc.
• Một phân tích gộpPhân tích gộp (Meta-analysis)Phân tích gộp là phương pháp kết hợp bằng thống kê kết quả của từ hai nghiên cứu riêng biệt trở lên, thường bằng trung bình có trọng số, để có ước tính chính xác hơn so với từng nghiên cứu đơn lẻ.Xem giải thích đầy đủ → lớn không ủng hộ niềm tin rằng phụ nữ dễ kiệt sức hơn, nhưng một số khảo sát gần đây lại thấy khoảng cách giới.
• Phụ nữ thực hiện khoảng 3/4 tổng số giờ chăm sóc không lương trên thế giới.
• Giải pháp cần đến cả từ tổ chức, không chỉ từ nỗ lực cá nhân.

Kiệt sức (burnout) là gì theo WHO?

WHO định nghĩa burnout là hội chứng phát sinh từ căng thẳng mạn tính ở nơi làm việc chưa được kiểm soát thành công, với ba đặc điểm (WHO, 2019):

• Cảm giác cạn kiệt năng lượng hoặc kiệt quệ.
• Tăng khoảng cách tinh thần với công việc, hoặc có cảm xúc tiêu cực, hoài nghi về công việc.
• Giảm hiệu quả nghề nghiệp.

WHO nhấn mạnh burnout chỉ dùng cho bối cảnh công việc, không nên dùng để mô tả trải nghiệm ở các lĩnh vực khác của cuộc sống (WHO, 2019). Nói cách khác, đây là tín hiệu về mối quan hệ giữa con người và môi trường làm việc, không phải “lỗi” của riêng cá nhân.

Kiệt sức khác mệt mỏi thông thường và trầm cảm thế nào?

Burnout gắn riêng với căng thẳng công việc kéo dài và chỉ dùng cho bối cảnh nghề nghiệp (WHO, 2019). Trầm cảm thì là một tình trạng sức khỏe: WHO mô tả giai đoạn trầm cảm gồm khí sắc buồn hoặc mất hứng thú, kèm các dấu hiệu như khó tập trung, cảm giác vô vọng, rối loạn giấc ngủ, thay đổi ăn uống và mệt mỏi, kéo dài gần như cả ngày, hầu như mỗi ngày trong ít nhất hai tuần (WHO, 2026b). Nếu bạn đang cố “ngủ bù” mà vẫn không hồi phục, bài ngủ bù cuối tuần có hiệu quả không có thể hữu ích.

Phụ nữ có thật sự dễ kiệt sức hơn nam giới?

Câu trả lời trung thực là: còn tùy bối cảnh. Wang và cộng sự (2022) điểm lại rằng một phân tích gộp trước đó trên 183 nghiên cứu không ủng hộ niềm tin phổ biến rằng nhân viên nữ dễ kiệt sức hơn. Chính nghiên cứu của nhóm này trên 711 bác sĩ nội tiết tại Trung Quốc cũng không thấy khác biệt đáng kể giữa nam và nữ (Wang và cộng sự, 2022).

Tuy vậy, một số khảo sát gần đây lại thấy khoảng cách. Báo cáo Women in the Workplace 2021 của LeanIn.Org và McKinsey & Company, khảo sát hơn 65.000 nhân viên tại Mỹ và Canada, cho thấy 42% phụ nữ và 35% nam giới cho biết thường xuyên hoặc gần như luôn cảm thấy kiệt sức, tăng từ mức 32% và 28% năm 2020 (LeanIn.Org và McKinsey & Company, 2021). Đây là giai đoạn đại dịch, ở một khu vực cụ thể, nên không thể khái quát cho mọi nơi. Ấn bản mới nhất năm 2025 của báo cáo này, dựa trên khảo sát khoảng 9.500 nhân viên tại 124 tổ chức ở Mỹ và Canada, ghi nhận khoảng 6/10 phụ nữ ở cấp lãnh đạo cao thường xuyên cảm thấy kiệt sức, so với khoảng một nửa nam giới cùng cấp (LeanIn.Org và McKinsey & Company, 2025).

Vì sao phụ nữ đi làm có thể chịu nhiều áp lực hơn?

Một lý do lớn là “ca làm thứ hai” ở nhà. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), phụ nữ thực hiện 76,2% tổng số giờ chăm sóc không lương trên thế giới; năm 2018 có 606 triệu phụ nữ trong độ tuổi lao động nêu lý do không tham gia thị trường lao động là công việc chăm sóc không lương, so với 41 triệu nam giới (ILO, 2018a). Ở khu vực châu Á và Thái Bình Dương, phụ nữ làm 80% công việc chăm sóc không lương và dành thời gian cho việc này gấp 4,1 lần nam giới (ILO, 2018b).

Tại Việt Nam, Điều tra quốc gia về sử dụng thời gian năm 2022 do Ngân hàng Thế giới phối hợp với Tổng cục Thống kê thực hiện cho thấy phụ nữ dành khoảng 3 giờ mỗi ngày cho việc nhà, so với 1 giờ 42 phút ở nam giới; gần 1/3 phụ nữ không có thời gian giải trí trong ngày, theo kết quả sơ bộ (Minh Huyền, 2023). Khi thời gian phục hồi bị chiếm hết, căng thẳng công việc có thể khó được giải tỏa. WHO cũng xếp nhu cầu mâu thuẫn giữa gia đình và công việc, cùng giờ làm dài hoặc thiếu linh hoạt, vào nhóm rủi ro cho sức khỏe tâm thần nơi làm việc (WHO, 2026a). Phần việc vô hình này được phân tích kỹ hơn trong bài gánh nặng tinh thần (mental load) là gì.

Làm gì khi thấy mình đang kiệt sức?

Cần thay đổi ở cả tổ chức lẫn cá nhân. WHO khuyến nghị nơi làm việc áp dụng can thiệp ở cấp tổ chức như sắp xếp giờ làm linh hoạt, đào tạo quản lý về sức khỏe tâm thần, kết hợp với các can thiệp giúp từng người lao động quản lý căng thẳng (WHO, 2026a). Ở cấp cá nhân và gia đình, bạn có thể:

• Trao đổi với quản lý về khối lượng việc và mức độ linh hoạt, dựa trên ví dụ cụ thể.
• Chia lại việc nhà một cách rõ ràng thay vì “ai rảnh thì làm”.
• Giữ nếp ăn ngủ đều, vận động thường xuyên, hạn chế rượu và duy trì kết nối với bạn bè, người thân, như WHO gợi ý để chăm sóc sức khỏe tinh thần (WHO, 2026b).
• Giảm thói quen lướt tin tiêu cực trước giờ ngủ; bài doomscrolling là gì và vì sao khó dừng lại có thêm gợi ý.

Hãy thận trọng với các gói “chữa lành” hứa hẹn xóa tan kiệt sức sau vài ngày; bài hội chứng wellness giải thích vì sao trào lưu này có thể thành thêm áp lực.

Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn?

Khi mệt mỏi đi kèm buồn chán hoặc mất hứng thú gần như cả ngày, hầu như mỗi ngày trong ít nhất hai tuần, hãy đi khám vì đó có thể là trầm cảm. Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân, cần liên hệ ngay dịch vụ cấp cứu (WHO, 2026b).

Câu hỏi thường gặp

Burnout có phải là bệnh không?

Không. Trong ICD-11, burnout được xếp là hiện tượng nghề nghiệp, không được phân loại là một tình trạng bệnh lý (WHO, 2019). Tuy vậy, nó vẫn là lý do chính đáng để bạn tìm hỗ trợ.

Người nội trợ có bị burnout không?

Theo định nghĩa của WHO, thuật ngữ burnout chỉ dành cho bối cảnh công việc (WHO, 2019). Điều đó không có nghĩa căng thẳng do chăm sóc gia đình kém thật hơn; nó chỉ được gọi bằng tên khác.

Kiệt sức có liên quan đến hội chứng kẻ mạo danh không?

Có liên quan. Tổng quan của Bravata và cộng sự (2020) ghi nhận hội chứng kẻ mạo danhHội chứng kẻ mạo danh (Impostor phenomenon)Hội chứng kẻ mạo danh là trải nghiệm tự nghi ngờ năng lực dù có thành tích khách quan: người trải qua cho rằng thành công là nhờ may mắn và lo sợ bị phát hiện là kẻ lừa dối. Đây không phải một chẩn đoán bệnh chính thức.Xem giải thích đầy đủ → gắn với tình trạng kiệt sức và giảm hài lòng trong công việc. Xem thêm bài hội chứng kẻ mạo danh là gì.

Điều gì nên nhớ?

Burnout là phản ứng với căng thẳng công việc kéo dài, không phải dấu hiệu bạn yếu đuối. Phụ nữ không nhất thiết kiệt sức nhiều hơn nam giới ở mọi nơi, nhưng gánh nặng chăm sóc không lương khiến nhiều phụ nữ đi làm có ít thời gian phục hồi hơn. Vì vậy, giải pháp hiệu quả thường cần cả môi trường làm việc hợp lý hơn lẫn sự chia sẻ công bằng trong gia đình. Bài viết thuộc chuyên đề Bản lĩnh dịu dàng của Dy Khoa Blog nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10.

Bài viết mang tính thông tin, không thay thế tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần.

Đôi lời giới thiệu

Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa họcTruyền thông khoa học (Science communication)Truyền thông khoa học là hoạt động trao đổi thông tin khoa học giữa các nhà khoa học, nhà truyền thông và công chúng, nhằm tạo ra nhận thức, sự quan tâm, ý kiến và hiểu biết về khoa học.Xem giải thích đầy đủ → và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là quá trình tương tác và đối thoại hai chiều giữa các nhà nghiên cứu và công chúng, tạo ra lợi ích song phương và nâng cao chất lượng khoa học.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.

Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].