Nhiều người có thói quen mở điện thoại trước khi ngủ hoặc trong giờ nghỉ, vô tình bắt gặp một tin tức đáng lo, rồi tiếp tục vuốt màn hình đọc hết bài này đến bài khác dù trong lòng cảm thấy bất an và căng thẳng. Hiện tượng này được gọi là doomscrolling.
Đây không đơn thuần là sự thiếu kỷ luật của cá nhân. Việc bị cuốn vào vòng xoáy tin tức tiêu cực là sự cộng hưởng giữa cơ chế phòng vệ sinh học của não bộ và thiết kế giữ chân người dùng của các nền tảng mạng xã hội.
Doomscrolling là gì?
Doomscrolling (ghép giữa từ “doom” mang nghĩa bi kịch, diệt vong và “scrolling” nghĩa là cuộn màn hình) là hành vi liên tục đọc, tìm kiếm và tiếp nhận các luồng tin tức tiêu cực, ảm đạm hoặc mang tính đe dọa trên internet và mạng xã hội. Thuật ngữ này trở nên phổ biến trên toàn cầu từ năm 2020 trong bối cảnh đại dịch Covid-19 và các biến động lớn về kinh tế, xã hội.
Theo nghiên cứu công bố trên tạp chí Technology, Mind, and Behavior của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA), doomscrolling được định nghĩa là thói quen quét thông tin tiêu cực có tính cập nhật một cách liên tục và đắm chìm trên dòng thời gian mạng xã hội (Sharma et al., 2022). Khác với việc chủ động cập nhật tin tức để nắm bắt tình hình, người rơi vào doomscrolling thường tiếp tục lướt ngay cả khi việc tiếp nhận thông tin không còn mang lại giá trị thực tế mà chỉ gia tăng cảm giác lo âu.
Vì sao não bộ bị cuốn vào những tin tức tồi tệ?
Hành vi lướt tin tiêu cực bắt nguồn từ các cơ chế tâm lý và tiến hóa sâu xa trong nhận thức của con người:
- Thiên lệch tiêu cực (Negativity Bias): Về mặt tiến hóa, tổ tiên loài người cần ghi nhớ và cảnh giác trước các mối nguy hiểm để sinh tồn. Bộ não được lập trình để chú ý đến các tín hiệu đe dọa nhanh hơn và mạnh hơn so với các tín hiệu an toàn. Một nghiên cứu đa quốc gia thực hiện trên 17 quốc gia cho thấy phản ứng sinh lý thần kinh của con người trước các tin tức tiêu cực luôn mạnh mẽ và rõ rệt hơn đáng kể so với tin tức tích cực (Soroka et al., 2019).
- Nhu cầu kiểm soát trong trạng thái bất định: Khi đối mặt với khủng hoảng, não bộ tìm kiếm thông tin như một cơ chế tự vệ nhằm giảm bớt cảm giác mơ hồ. Chúng ta lướt tiếp với hy vọng sẽ tìm thấy một mẩu thông tin giúp mình yên tâm hơn hoặc chuẩn bị tốt hơn trước rủi ro. Tuy nhiên, luồng tin xấu vô tận thường đem lại tác dụng ngược, kích hoạt vòng lặp hoảng loạn và thúc đẩy hành vi tìm kiếm nhiều hơn (Sharma et al., 2022).
Thiết kế công nghệ giữ chân ngón tay bạn ra sao?
Không chỉ do tâm lý học hành vi, các nền tảng số được thiết kế có chủ đích để tối ưu hoá thời gian người dùng dừng lại trên màn hình:
- Cơ chế cuộn vô tận (Infinite Scroll): Thiết kế loại bỏ hoàn toàn các “điểm dừng tự nhiên” (stopping cues) như số trang hay dấu kết thúc của một bài báo truyền thống. Không có điểm dừng, người dùng dễ rơi vào trạng thái mất nhận thức về thời gian và tiếp tục vuốt màn hình theo quán tính.
- Lịch củng cố biến đổi (Variable Reward Schedule): Tương tự như cơ chế vận hành của máy đánh bạc, mỗi lần vuốt ngón tay là một lần chờ đợi nội dung mới xuất hiện. Bộ não tiết ra dopamine trong trạng thái mong đợi này, khiến việc dừng lại trở nên khó khăn.
- Thuật toán khuếch đại cảm xúc: Các hệ thống phân phối nội dung ưu tiên những bài viết tạo ra tương tác mạnh. Trong khi đó, sự tức giận và nỗi sợ hãi là hai cảm xúc có khả năng thúc đẩy chia sẻ và bình luận cao nhất trên không gian số.
Doomscrolling ảnh hưởng thế nào đến sức khoẻ?
Việc liên tục nạp thông tin tiêu cực không chỉ gây mệt mỏi tinh thần mà còn để lại nhiều hệ quả thể chất:
- Suy giảm cảm xúc tích cực tức thì: Một nghiên cứu thực nghiệm đăng trên tạp chí PLOS ONE ghi nhận rằng việc tiếp xúc với tin tức tiêu cực trên mạng xã hội chỉ trong vòng 2 đến 4 phút đã đủ để làm giảm rõ rệt mức độ lạc quan và cảm xúc tích cực của người tham gia (Buchanan et al., 2021).
- Tiêu thụ tin tức có vấn đề và suy nhược thể chất: Nghiên cứu trên tạp chí Health Communicationchỉ ra rằng những người có mức độ tiêu thụ tin tức có vấn đề nghiêm trọng (liên tục bận tâm và không thể ngắt kết nối với tin xấu) có tỷ lệ gặp các triệu chứng lo âu, căng thẳng và rối loạn thể chất (như mệt mỏi, đau đầu, khó ngủ) cao hơn đáng kể so với nhóm tiêu thụ thông thường (McLaughlin et al., 2023).
Làm thế nào để ngắt vòng lặp lướt tin tiêu cực?
Để kiểm soát hành vi doomscrolling, người dùng có thể áp dụng một số biện pháp can thiệp hành vi:
- Thiết lập rào cản nhân tạo: Đặt giới hạn thời gian sử dụng ứng dụng mạng xã hội trên điện thoại, hoặc chuyển màn hình sang chế độ thang độ xám (grayscale) để giảm tính kích thích thị giác của bảng tin.
- Quy định giờ không màn hình: Tránh xa điện thoại ít nhất 30 đến 60 phút trước khi đi ngủ và sau khi thức dậy. Đây là hai khoảng thời gian não bộ dễ bị tổn thương nhất trước các luồng kích thích tiêu cực.
- Thanh lọc nguồn thông tin: Chủ động bỏ theo dõi các trang tin tức giật gân, những tài khoản liên tục chia sẻ thông tin gây hoang mang; thay thế bằng các nguồn tin chính thống, có kiểm chứng hoặc những nội dung truyền cảm hứng tích cực.
- Nhận diện cảm xúc cơ thể: Khi nhận thấy nhịp thở dồn dập, vai căng cứng hoặc lồng ngực thắt lại trong lúc đang lướt điện thoại, hãy dừng lại, đặt thiết bị xuống và chuyển sang một hoạt động thể chất ngắn.
Câu hỏi thường gặp về doomscrolling
Doomscrolling có phải là một bệnh tâm thần không?
Hiện nay doomscrolling không phải là một rối loạn tâm thần được phân loại chính thức trong cẩm nang chẩn đoán (như DSM-5). Tuy nhiên, giới chuyên môn coi đây là một khuôn mẫu hành vi có vấn đề trong việc sử dụng công nghệ số, có mối liên hệ mật thiết với lo âu và trầm cảm.
Lướt tin tiêu cực bao lâu thì bắt đầu gây hại?
Bằng chứng thực nghiệm cho thấy tác động tiêu cực đến tâm trạng có thể xuất hiện rất nhanh, chỉ sau 2 đến 4 phút tiếp xúc liên tục với các thông điệp gây bất an trên mạng xã hội.
Làm sao phân biệt người cập nhật tin tức bình thường với doomscrolling?
Người cập nhật tin tức có chủ đích rõ ràng, đọc để hiểu thông tin cần thiết và dừng lại sau khi đã nắm bắt tình hình. Ngược lại, người rơi vào doomscrolling lướt không có mục tiêu cụ thể, tiếp tục kéo màn hình dù cơ thể đã mệt mỏi và cảm thấy lo lắng nhiều hơn sau mỗi bài đọc.
Đôi lời giới thiệu
Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúng (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp. Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].
Tài liệu tham khảo
- Buchanan, K., Aknin, L. B., Lotun, S., & Sandstrom, G. M. (2021). Brief exposure to social media during the COVID-19 pandemic: Doom-scrolling has negative emotional consequences, but kindness-scrolling does not. PLOS ONE, 16(10), e0257728. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0257728
- McLaughlin, B., Gotlieb, M. R., & Mills, D. J. (2023). Caught in a dangerous world: Problematic news consumption and its relationship to mental and physical ill-being. Health Communication, 38(12), 2687-2697. https://doi.org/10.1080/10410236.2022.2106086
- Sharma, B., Lee, S. S., & Johnson, B. K. (2022). The dark at the end of the tunnel: Doomscrolling on social media newsfeeds. Technology, Mind, and Behavior, 3(1). https://doi.org/10.1037/tmb0000063
- Soroka, S., Fournier, P., & Nir, L. (2019). Cross-national evidence of a negativity bias in psychophysiological reactions to news. Proceedings of the National Academy of Sciences, 116(38), 18888-18892. https://doi.org/10.1073/pnas.1908369116
