Infodemic Covid-19 năm 2020: bài học từ Khung quản lý Infodemic của WHO

Bối cảnh sự việc

Giữa tháng 2 năm 2020, khi dịch Covid-19 mới bắt đầu lan ra ngoài Trung Quốc, Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus phát biểu tại Hội nghị An ninh Munich. Ông nói: “Chúng ta không chỉ chống dịch bệnh, chúng ta còn chống một trận dịch thông tin”. Đây là lần đầu tiên khái niệm “infodemic” được một lãnh đạo y tế toàn cầu công khai nhấn mạnh ở quy mô lớn.

Ngay sau tuyên bố này, WHO khởi động nền tảng thông tin WHO Information Network for Epidemics (EPI-WIN). Nền tảng vận hành như một hệ thống truyền thông rủi roTruyền thông rủi ro (Risk communication)Truyền thông rủi ro (risk communication) là việc trao đổi thông tin, lời khuyên và ý kiến theo thời gian thực giữa chuyên gia, lãnh đạo cộng đồng hoặc cơ quan chức năng với những người đang gặp nguy cơ, là phần không thể thiếu của ứng phó khẩn cấp.Xem giải thích đầy đủ →, nhắm đến các nhóm đối tượng cụ thể bằng thông tin đã được kiểm chứng.

Khung lý thuyết áp dụng

Case study này được phân tích qua Khung quản lý Infodemic (Infodemic Management Framework) do WHO xây dựng. Khung này xác định infodemic là tình trạng dư thừa thông tin, bao gồm cả thông tin đúng và sai, khiến công chúng khó tìm ra nguồn đáng tin cậy khi cần đưa ra quyết định về sức khỏe.

Khung quản lý infodemic đề xuất bốn nhóm hành động chính: giám sát lan truyền thông tin (listening), xây dựng năng lực hiểu biết sức khỏe cho công chúng (health literacy), khuếch đại thông tin xác thực (amplifying accurate content) và giảm thiểu tác hạiGiảm thiểu tác hại (Harm reduction)Giảm thiểu tác hại (harm reduction) là các chính sách, chương trình và thực hành nhằm giảm tối đa những tác động tiêu cực về sức khỏe, xã hội và pháp lý gắn với việc sử dụng ma túy, chính sách và luật về ma túy.Xem giải thích đầy đủ → của thông tin sai lệchThông tin sai lệch (Misinformation)Thông tin sai lệch (misinformation) là thông tin sai nhưng không được tạo ra với ý định gây hại, chẳng hạn khi một người chia sẻ lại tin sai vì tin rằng đó là sự thật.Xem giải thích đầy đủ → (mitigating harm). Khung này khác biệt với các mô hình chống tin giả truyền thống ở chỗ nó không chỉ tập trung gỡ bỏ nội dung sai, mà còn chủ động xây dựng hệ sinh thái thông tin lành mạnh.

Phân tích sự kiện

Bài viết của Zarocostas (2020) trên tạp chí The Lancet là một trong những ghi chép sớm nhất mô tả cách WHO phản ứng với infodemic. Theo bài viết, nhóm truyền thông rủi ro của WHO phối hợp trực tiếp với các nền tảng công nghệ lớn như Facebook, Twitter, TikTok, Pinterest và Tencent. Khi phát hiện xu hướng tin đồn mới, đội ngũ này chuyển thông tin cho bộ phận truyền thông rủi ro để xây dựng câu trả lời dựa trên bằng chứng, sau đó phối hợp với nền tảng để phân phối lại.

Cách tiếp cận này khác với mô hình kiểm duyệt một chiều. WHO không chỉ yêu cầu gỡ nội dung sai. Tổ chức này chủ động cung cấp nội dung thay thế, được thiết kế riêng cho từng nhóm công chúng, từ nhân viên y tế đến người dân thường.

Nhiều nghiên cứu sau này, trong đó có các phân tích công bố trên Health Security và các tạp chí truy cập mởTruy cập mở (Open access)Truy cập mở là việc tài liệu học thuật, trước hết là bài báo đã bình duyệt, được cung cấp miễn phí trên Internet để ai cũng có thể đọc, tải, sao chép, phân phối, tìm kiếm và dùng hợp pháp, không gặp rào cản tài chính, pháp lý hay kỹ thuật.Xem giải thích đầy đủ → khác, tiếp tục sử dụng khung quản lý infodemic của WHO làm nền tảng lý thuyết để đánh giá hiệu quả truyền thông trong các đợt dịch tiếp theo, bao gồm cả mpox và các đợt bùng phát dịch khu vực.

Bài học cho truyền thông khoa học

Case study infodemic Covid-19 mang lại ba bài học cho người làm truyền thông y tế.

Thứ nhất, giám sát thông tin cần diễn ra liên tục và có hệ thống, không chỉ phản ứng khi khủng hoảng đã xảy ra. Việc “lắng nghe” xu hướng tin đồn sớm giúp cơ quan y tế chuẩn bị thông điệp phản bác kịp thời.

Thứ hai, hợp tác trực tiếp với nền tảng công nghệ là yếu tố then chốt. Cơ quan y tế đơn lẻ khó kiểm soát tốc độ lan truyền thông tin nếu không có sự phối hợp từ chính các nền tảng phân phối nội dung.

Thứ ba, xây dựng năng lực hiểu biết sức khỏe cho công chúng là chiến lược dài hạn, không thể thay thế bằng các biện pháp gỡ bỏ nội dung ngắn hạn. Đây là điểm khác biệt cốt lõi của khung quản lý infodemic so với các mô hình kiểm duyệt thông tin đơn thuần.

Đôi lời giới thiệu

Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là những cách thức để hoạt động và lợi ích của giáo dục đại học, nghiên cứu được chia sẻ với công chúng; theo NCCPE, đây là quá trình hai chiều, có tương tác và lắng nghe, nhằm tạo lợi ích cho cả hai bên.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.

Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].