Gánh nặng tinh thần (mental load) là gì và vì sao phụ nữ thường gánh nhiều hơn?

Gánh nặng tinh thần (mental load) là phần việc “không tên” để vận hành một gia đình: nghĩ trước điều cần làm, tìm phương án, quyết định và theo dõi xem mọi việc đã xong chưa, kèm theo nỗi lo đi cùng. Nhiều nghiên cứu cho thấy phụ nữ thường đảm nhận phần lớn việc này, nhất là khâu dự liệu và theo dõi (Daminger, 2019; Reich-Stiebert và cộng sự, 2023). Nó nằm chồng lên khối việc chăm sóc không lương mà trên toàn cầu phụ nữ đang làm 76,2% (ILO, 2018).

Tóm tắt nhanh:

• Mental load gồm lao động nhận thức (lên kế hoạch, ghi nhớ, sắp xếp) và lao động cảm xúc (lo lắng, bận tâm).
• Nó khó thấy vì diễn ra trong đầu, không có giờ nghỉ và gần như không bao giờ kết thúc.
• Trung bình mỗi ngày, phụ nữ dành 265 phút cho việc chăm sóc không lương, nam giới 83 phút (ILO, 2018).
• Giải pháp không phải là đổ lỗi, mà là làm cho việc vô hình trở nên hữu hình rồi chia lại cả chu trình.

Gánh nặng tinh thần (mental load) là gì?

Đó là công sức suy nghĩ và bận tâm cần có để mọi việc trong nhà diễn ra suôn sẻ. Nhà xã hội học Allison Daminger (2019) gọi phần này là lao động nhận thức (cognitive labor) và chia nó thành bốn bước: dự liệu nhu cầu, tìm các phương án, ra quyết định và theo dõi kết quả. Nghiên cứu của bà dựa trên 70 cuộc phỏng vấn sâu với 35 cặp vợ chồng.

Lấy ví dụ chuyện sữa của con. Ai đó phải nhận ra hộp sữa sắp hết (dự liệu), xem nên mua loại nào, ở đâu (tìm phương án), chốt lựa chọn (quyết định), rồi kiểm tra xem đã có người mua chưa và con uống có hợp không (theo dõi). Việc đi mua chỉ mất vài phút, nhưng phần “nghĩ” trải dài nhiều ngày.

Các nhà xã hội học Đại học Melbourne bổ sung chiều cảm xúc: lao động nhận thức trở thành “gánh nặng” khi nó đi kèm lo âu, căng thẳng (Ruppanner & Churchill, 2022). Khái niệm mental load theo hướng này được nhóm Dean và cộng sự (2022) phát triển trong một bài báo học thuật (dẫn theo Reich-Stiebert và cộng sự, 2023).

Vì sao gánh nặng này thường “vô hình”?

Vì nó diễn ra trong đầu và không có điểm dừng. Daminger (2019) nhận thấy lao động nhận thức thường vô hình với cả người làm lẫn người bạn đời, và là nguồn gây bất hòa thường gặp giữa các cặp đôi. Ruppanner và Churchill (2022) mô tả ba đặc điểm: vô hình, không có ranh giới (có thể xuất hiện trước, trong, sau giờ làm, kể cả lúc ngủ) và kéo dài không dứt. Theo họ, mental load “không có ca làm việc”.

Nó cũng khó đo. Các cuộc điều tra sử dụng thời gian chủ yếu ghi lại những việc làm bằng tay chân, còn một tổng quan hệ thốngTổng quan hệ thống (Systematic review)Tổng quan hệ thống là loại nghiên cứu cố gắng thu thập toàn bộ bằng chứng thực nghiệm đáp ứng các tiêu chí định trước để trả lời một câu hỏi cụ thể, bằng phương pháp tường minh, có hệ thống và nhằm giảm thiên lệch.Xem giải thích đầy đủ → năm 2023 vẫn đề xuất cần xây dựng và kiểm định thang đo đa chiều cho lao động tinh thần (Reich-Stiebert và cộng sự, 2023).

Có bằng chứng nào cho thấy phụ nữ gánh nhiều hơn?

Có, cả với phần việc tay chân lẫn phần việc tinh thần, dù mức độ khác nhau giữa các gia đình. Tổng quan hệ thống của Reich-Stiebert và cộng sự (2023) phân tích 31 bài báo; trong 20 nghiên cứu có mẫu nam và nữ hoặc cặp dị tính, phần lớn cho thấy phụ nữ thường chịu trách nhiệm và làm phần nhiều hơn của lao động tinh thần như lên kế hoạch, sắp lịch, nhắc việc và theo dõi. Daminger (2019) ghi nhận một chi tiết đáng chú ý: phụ nữ làm nhiều hơn ở khâu dự liệu và theo dõi, còn khâu ra quyết định, khâu gắn với quyền lực, thì hai giới tham gia gần như ngang nhau.

Với phần việc nhìn thấy được, báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế dựa trên dữ liệu sử dụng thời gian ở 64 quốc gia cho thấy:

• Phụ nữ làm 76,2% tổng khối lượng công việc chăm sóc không lương.
• Trung bình mỗi ngày, phụ nữ dành 4 giờ 25 phút (265 phút) cho việc này, nam giới 1 giờ 23 phút (83 phút), tức phụ nữ dành thời gian gấp 3,2 lần.
• Mỗi ngày thế giới dành 16,4 tỷ giờ cho việc chăm sóc không lương; nếu tính theo lương tối thiểu theo giờ, con số này tương đương 9% GDP toàn cầu (ILO, 2018).

Ở Việt Nam, kết quả sơ bộ của Điều tra quốc gia về sử dụng thời gian năm 2022 do Ngân hàng Thế giới phối hợp với Tổng cục Thống kê thực hiện cho thấy mỗi ngày nữ giới dành 3 giờ cho việc nhà, so với 1 giờ 42 phút ở nam giới; 45% nữ giới tham gia chăm sóc gia đình, so với 24% nam giới; và gần 1/3 phụ nữ không có thời gian giải trí trong ngày (dẫn theo Minh Huyền, 2023). Những con số này mới chỉ đo phần việc tay chân, chưa tính phần “nghĩ” phía sau.

Nghiên cứu của Daminger là nghiên cứu định tính với số người tham gia nhỏ, nên cần đọc cùng các tổng quan lớn hơn. Bài một nghiên cứu mới có đủ để kết luận điều gì đúng? giải thích vì sao.

Gánh nặng tinh thần ảnh hưởng đến sức khỏe và công việc ra sao?

Bằng chứng hiện có gợi ý rằng gánh nặng này gắn với mệt mỏi và căng thẳng kéo dài. Trong các nghiên cứu định tính được tổng quan, nhiều người mô tả lao động tinh thần như “một công việc toàn thời gian thứ hai” gây kiệt sức; sự phân chia không đều liên quan đến giảm cảm giác hạnh phúc, căng thẳng cảm xúc và giảm mức hài lòng trong mối quan hệ (Reich-Stiebert và cộng sự, 2023). Một nghiên cứu được tổng quan này dẫn lại cũng thấy việc làm nhiều việc cùng lúc ở nhà gắn với cảm xúc tích cực thấp hơn và căng thẳng tâm lý cao hơn ở các bà mẹ.

Ruppanner và Churchill (2022) cho biết trong thời kỳ giãn cách vì COVID-19, nhiều bà mẹ đảm nhận thêm việc dạy và chăm con, kéo theo lo âu và mất ngủ. Giấc ngủ bị chia cắt khó được bù lại bằng ngủ bù cuối tuần. Giai đoạn sau sinh là lúc gánh nặng này dồn lại nhiều nhất; bài trầm cảm sau sinh khác “baby blues” thế nào cho thấy sự hỗ trợ của người chồng có liên quan đến sức khỏe tâm thần của người mẹ. Phần lớn bằng chứng là định tính hoặc tương quan, nên chưa thể khẳng định quan hệ nhân quả.

Vì sao không nên xem đây là chuyện “đàn ông lười”?

Vì gánh nặng tinh thần được hình thành bởi thói quen, kỳ vọng xã hội và điều kiện hỗ trợ, chứ không chỉ do thiện chí của một người. Reich-Stiebert và cộng sự (2023) ghi nhận có những cặp đôi chia sẻ khá đều, và nam nữ đôi khi cảm nhận khác nhau về việc ai làm bao nhiêu, đơn giản vì phần việc này khó thấy. Nhóm tác giả đề xuất ghi nhận công khai lao động tinh thần và khuyến khích nam giới tham gia nhiều hơn vào vai trò chăm sóc. Ruppanner và Churchill (2022) cũng nhấn mạnh vai trò của nơi làm việc và nhà nước, như hạ tầng chăm sóc trẻ em và người cao tuổi.

Gia đình có thể chia lại gánh nặng tinh thần thế nào?

Bước đầu tiên là nói ra và viết ra những việc đang vô hình. Dưới đây là các gợi ý dựa trên những nghiên cứu nêu trên:

• Liệt kê việc theo bốn bước của Daminger. Với mỗi đầu việc (sữa, tiêm chủng, học thêm, quà biếu, hóa đơn), ghi rõ ai đang dự liệu, ai tìm phương án, ai quyết định, ai theo dõi. Làm cho khó khăn trở nên hữu hình là điều Ruppanner và Churchill (2022) khuyến nghị.
• Giao trọn chu trình, không chỉ “phụ một tay”. Vì phụ nữ thường giữ khâu dự liệu và theo dõi (Daminger, 2019), một người nhận làm khi được nhắc vẫn để lại phần “nghĩ” cho người kia. Đây là gợi ý suy ra từ mô hình, chưa được kiểm chứng bằng thử nghiệm.
• Trò chuyện định kỳ về cảm giác công bằng. Vì hai người có thể cảm nhận khác nhau (Reich-Stiebert và cộng sự, 2023), hãy hỏi nhau “phần việc nào đang làm mình thấy nặng nhất?” thay vì chỉ đếm việc.
• Làm như một đội và tận dụng hỗ trợ bên ngoài. Ông bà, dịch vụ giữ trẻ hay chính sách làm việc linh hoạt đều có thể san sẻ bớt (Ruppanner & Churchill, 2022).

Nếu bạn thấy kiệt sức kéo dài, hãy tìm hỗ trợ từ người có chuyên môn. Những lời khuyên “tự chăm sóc” kiểu trào lưu wellness không thay được việc chia lại công việc.

Câu hỏi thường gặp

Mental load có giống việc nhà không?

Không hoàn toàn. Việc nhà là phần làm bằng tay chân; mental load là phần dự liệu, lên kế hoạch, quyết định, theo dõi và lo lắng đi kèm (Daminger, 2019; Ruppanner & Churchill, 2022).

Nam giới có gánh mental load không?

Có. Nam giới tham gia, và ở khâu ra quyết định thì gần ngang phụ nữ (Daminger, 2019). Một số cặp đôi chia sẻ khá đều (Reich-Stiebert và cộng sự, 2023).

Thuê giúp việc có hết mental load không?

Có thể giảm phần việc tay chân, nhưng ai đó vẫn phải dự liệu, sắp xếp và theo dõi, nên phần nhận thức thường vẫn còn.

Có thang đo nào để biết mình đang quá tải không?

Hiện giới nghiên cứu vẫn đang kêu gọi xây dựng thang đo đa chiều đáng tin cậy (Reich-Stiebert và cộng sự, 2023). Bảng liệt kê bốn bước ở trên là cách đơn giản để bắt đầu nhìn rõ hơn.

Điều gì nên nhớ?

Gánh nặng tinh thần là có thật, dù khó nhìn thấy, và bằng chứng hiện có cho thấy phụ nữ thường gánh phần lớn. Điều có thể làm ngay là gọi tên từng phần việc vô hình, rồi chia lại cả chu trình từ nghĩ trước đến theo dõi, như một đội cùng vận hành gia đình. Bài viết thuộc chuyên đề Bản lĩnh dịu dàng; bạn có thể đọc thêm bài phụ nữ chiếm bao nhiêu trong giới nghiên cứu khoa học để thấy gánh nặng không tên ảnh hưởng thế nào đến con đường sự nghiệp.

Đôi lời giới thiệu

Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa họcTruyền thông khoa học (Science communication)Truyền thông khoa học là hoạt động trao đổi thông tin khoa học giữa các nhà khoa học, nhà truyền thông và công chúng, nhằm tạo ra nhận thức, sự quan tâm, ý kiến và hiểu biết về khoa học.Xem giải thích đầy đủ → và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là quá trình tương tác và đối thoại hai chiều giữa các nhà nghiên cứu và công chúng, tạo ra lợi ích song phương và nâng cao chất lượng khoa học.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.

Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].