Cảm giác điện thoại rung trong túi rồi mở ra không thấy gì được gọi là hiện tượng rung ảo (phantom vibration). Đây là trải nghiệm rất phổ biến và nhìn chung vô hại: các nhà nghiên cứu cho rằng não đã “đọc nhầm” những cảm giác bình thường trên da thành tín hiệu rung, nhất là khi ta đang chờ tin nhắn.
Tóm tắt nhanh:
- Tỷ lệ người từng gặp rung ảo dao động từ khoảng 27% đến 89% tùy nghiên cứu, chủ yếu khảo sát nhân viên y tế và người trẻ.
- Lời giải thích được nêu nhiều nhất là não diễn giải sai cảm giác từ quần áo hay cơ bắp vì đang “chờ” một cuộc gọi.
- Phần lớn người gặp hiện tượng này chỉ thấy hơi phiền, không phải bệnh cần điều trị.
- Tắt chế độ rung hoặc đổi chỗ để điện thoại là những cách nhiều người thấy có tác dụng.
Hiện tượng rung ảo là gì?
Đó là khi bạn cảm thấy điện thoại rung, hoặc nghe như có chuông, dù thực tế không có cuộc gọi hay thông báo nào. Báo chí và một số nghiên cứu gọi nó là “hội chứng rung ảo” (phantom vibration syndrome), nhưng đây không phải một chẩn đoán y khoa. Một tổng quan hệ thốngTổng quan hệ thống (Systematic review)Tổng quan hệ thống là loại nghiên cứu cố gắng thu thập toàn bộ bằng chứng thực nghiệm đáp ứng các tiêu chí định trước để trả lời một câu hỏi cụ thể, bằng phương pháp tường minh, có hệ thống và nhằm giảm thiên lệch.Xem giải thích đầy đủ → ghi nhận phần lớn người gặp hiện tượng này chỉ thấy phiền ở mức nhẹ, và đó có thể là lý do chủ đề này ít được nghiên cứu sâu (Deb, 2015).
Có bao nhiêu người từng gặp rung ảo?
Rất nhiều, dù con số thay đổi đáng kể giữa các nghiên cứu. Trong một khảo sát năm 2010 tại một bệnh viện ở Mỹ, 68% trong số 169 nhân viên y tế trả lời cho biết từng cảm thấy rung ảo; khoảng 13% gặp hằng ngày (Rothberg và cộng sự, 2010). Tổng quan của Deb (2015) gom sáu nghiên cứu có báo cáo tỷ lệ, cho kết quả từ 27,4% đến 89%.
Ở nhóm người trẻ, hai đợt khảo sát tại một trường đại học Mỹ ghi nhận 82% và 76% người tham gia từng cảm thấy rung ảo (Kruger & Djerf, 2016). Một tổng quan năm 2024 gồm 34 bài báo cũng nhận thấy người càng trẻ càng hay báo cáo rung ảo và chuông ảo (Soroka và cộng sự, 2024). Lưu ý rằng các số liệu này chủ yếu dựa trên tự báo cáo, với mẫu là nhân viên y tế và người học đại học, nên chưa đại diện cho toàn dân số (Deb, 2015).
Vì sao não lại “tưởng” điện thoại đang rung?
Lời giải thích được nêu nhiều nhất là não diễn giải sai những tín hiệu cảm giác bình thường. Nhóm của Rothberg cho rằng áp lực từ quần áo hay một lần co cơ nhẹ có thể bị não hiểu thành rung, vì não đang chủ động “tìm” một tín hiệu nó chờ đợi (Rothberg và cộng sự, 2010). Các tác giả cũng thừa nhận nguyên nhân thật sự chưa được nghiên cứu kỹ.
Lý thuyết phát hiện tín hiệu giúp hiểu điều này ra sao?
Lý thuyết phát hiện tín hiệu (signal detection theory) cho rằng việc nhận ra một kích thích không chỉ phụ thuộc vào độ nhạy giác quan mà còn vào kỳ vọng và hệ quả của việc bỏ lỡ. Giáo trình tâm lý học mở của Walters (2020) lấy đúng ví dụ: khi đang chờ một cuộc gọi, ta dễ tưởng mình nghe thấy chuông. Mỗi lần phán đoán có thể là “trúng”, “trượt”, “báo động nhầm” hoặc “bỏ qua đúng” (Walters, 2020).
Áp dụng vào điện thoại, đây là một cách hiểu hợp lý chứ chưa được kiểm chứng trực tiếp: nếu với bạn, lỡ một tin nhắn quan trọng có vẻ “đắt” hơn nhiều so với rút điện thoại ra kiểm tra nhầm, não có xu hướng hạ ngưỡng và chấp nhận nhiều báo động nhầm hơn. Rung ảo khi đó giống một cái giá nhỏ của sự cảnh giác.
Rung ảo có liên quan đến lo âu hay căng thẳng không?
Có một số liên hệ, nhưng bằng chứng chưa thống nhất. Theo dõi 74 bác sĩ thực tập ở Đài Loan, nhóm của Lin ghi nhận tỷ lệ rung ảo tăng từ 78,1% trước kỳ thực tập lên 95,9% ở tháng thứ ba, rồi giảm còn 50% hai tuần sau khi kết thúc. Tuy vậy, nghiên cứu không thấy tương quan có ý nghĩa giữa rung ảo và điểm lo âu hay trầm cảm (Lin và cộng sự, 2013).
Ở chiều khác, người có kiểu gắn bó lo âu (attachment anxiety), tức hay lo lắng về các mối quan hệ, báo cáo chuông ảo thường xuyên hơn; còn liên hệ với rung ảo thì không đạt ý nghĩa thống kê, và hiệu ứng nói chung nhỏ (Kruger & Djerf, 2016). Tổng quan năm 2024 cũng ghi nhận tương quan giữa rung ảo với mức độ phụ thuộc điện thoại, lo âu và trầm cảm; đây là các mối tương quan, và nhóm tác giả cho rằng cần thêm nghiên cứu theo dõi dài hạn (Soroka và cộng sự, 2024), nên chưa thể nói cái nào là nguyên nhân. Nếu bạn thấy mình liên tục lo lắng, khó kiểm soát, bài về rối loạn lo âu có thể giúp bạn hiểu thêm.
Thói quen kiểm tra điện thoại liên tục cũng gắn với những vòng lặp quen thuộc như doomscrolling, lướt video ngắn quên giờ hay nỗi sợ bỏ lỡ (FOMO).
Làm sao để bớt cảm giác rung ảo?
Cách đơn giản nhất là thay đổi thói quen mang điện thoại. Trong khảo sát của Rothberg và cộng sự (2010), những người đã thử ngăn rung ảo cho biết mức thành công như sau:
| Cách đã thử | Tỷ lệ người thấy có tác dụng |
|---|---|
| Tắt chế độ rung | 75% (27/36 người) |
| Đổi chỗ để điện thoại | 63% (29/46 người) |
| Dùng thiết bị khác | 50% (7/14 người) |
Khác biệt giữa ba cách này không có ý nghĩa thống kê và số người thử khá ít, nên hãy xem đây là gợi ý để thử chứ không phải bảng xếp hạng (Rothberg và cộng sự, 2010). Tổng quan của Deb (2015) cũng nhận định đổi vị trí để điện thoại là cách được báo cáo thành công nhiều nhất. Bạn có thể thêm vài thói quen nhỏ:
- Chuyển thông báo không quan trọng sang chế độ im lặng, chỉ để rung cho người thân hoặc công việc khẩn.
- Để điện thoại trên bàn hoặc trong túi xách thay vì túi quần, túi áo sát người.
- Đặt những khung giờ cố định để kiểm tra tin nhắn, thay vì phản ứng với mọi cảm giác rung. Kỹ năng này cũng là một phần của sức đề kháng trên không gian số.
Nếu cảm giác này đi kèm căng thẳng kéo dài, mất ngủ hoặc lo âu ảnh hưởng đến sinh hoạt, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Rung ảo có phải dấu hiệu bệnh tâm thần không?
Không có bằng chứng cho thấy như vậy. Đây là trải nghiệm rất phổ biến ở người khỏe mạnh, đa số chỉ thấy hơi phiền (Deb, 2015). Ở nhóm bác sĩ thực tập, rung ảo không tương quan có ý nghĩa với điểm lo âu hay trầm cảm (Lin và cộng sự, 2013).
Vì sao người trẻ hay gặp rung ảo hơn?
Tổng quan năm 2024 ghi nhận người trẻ báo cáo rung ảo nhiều hơn (Soroka và cộng sự, 2024). Lý do chưa rõ; có thể liên quan đến tần suất dùng điện thoại, nhưng các nghiên cứu hiện có chưa đủ để kết luận.
Đồng hồ thông minh có gây rung ảo không?
Bài viết này chưa tìm thấy nghiên cứu đáng tin cậy riêng về rung ảo ở cổ tay. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu khảo sát điện thoại và máy nhắn tin.
Nghe chuông ảo có giống rung ảo không?
Đó là hiện tượng anh em nhưng ít gặp hơn. Trong hai đợt khảo sát người học đại học, chuông ảo được báo cáo ở 45% và 29% người tham gia, thấp hơn so với rung ảo (Kruger & Djerf, 2016).
Điều gì nên nhớ?
Cảm thấy điện thoại rung dù không có tin là trải nghiệm rất thường gặp, nhìn chung vô hại và nhiều khả năng xuất phát từ việc não “đọc nhầm” cảm giác khi ta đang chờ đợi một tín hiệu. Mối liên hệ với lo âu và phụ thuộc điện thoại có được ghi nhận nhưng chưa rõ chiều nhân quả. Tắt rung, đổi chỗ để điện thoại và chủ động kiểm tra tin nhắn theo giờ là những cách đơn giản, ít tốn kém để thử.
Đôi lời giới thiệu
Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa họcTruyền thông khoa học (Science communication)Truyền thông khoa học là hoạt động trao đổi thông tin khoa học giữa các nhà khoa học, nhà truyền thông và công chúng, nhằm tạo ra nhận thức, sự quan tâm, ý kiến và hiểu biết về khoa học.Xem giải thích đầy đủ → và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là quá trình tương tác và đối thoại hai chiều giữa các nhà nghiên cứu và công chúng, tạo ra lợi ích song phương và nâng cao chất lượng khoa học.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.
Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].
Tài liệu tham khảo (6 nguồn)
- Deb, A. (2015). Phantom vibration and phantom ringing among mobile phone users: A systematic review of literature. Asia-Pacific Psychiatry, 7(3), 231-239. https://publications.iith.ac.in/pdf/postprint-phantom-vibration-and-phantom-ringing-among-mobile-phone-users
- Kruger, D. J., & Djerf, J. M. (2016). High ringxiety: Attachment anxiety predicts experiences of phantom cell phone ringing. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 19(1), 56-59. https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/140350/cyber.2015.0406.pdf
- Lin, Y.-H., Lin, S.-H., Li, P., Huang, W.-L., & Chen, C.-Y. (2013). Prevalent hallucinations during medical internships: Phantom vibration and ringing syndromes. PLOS ONE, 8(6), e65152. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0065152
- Rothberg, M. B., Arora, A., Hermann, J., Kleppel, R., St Marie, P., & Visintainer, P. (2010). Phantom vibration syndrome among medical staff: A cross sectional survey. BMJ, 341, c6914. https://doi.org/10.1136/bmj.c6914
- Soroka, K., Samardakiewicz-Kirol, E., Szawłoga, T., Styk, W., & Samardakiewicz, M. (2024). Phantom phone signaling (PPS) and mental health: A review. Current Problems of Psychiatry, 25, 177-185. https://doi.org/10.12923/2353-8627/2024-0017
- Walters, S. (2020). Sensation and perception. In Psychology (1st Canadian ed.). Thompson Rivers University. https://psychology.pressbooks.tru.ca/?p=118
Vì sao ta thích trì hoãn đi ngủ để lướt điện thoại mỗi đêm?
Trì hoãn đi ngủ là gì, vì sao ta cứ thức khuya lướt điện thoại dù biết mai sẽ mệt, và bước nhỏ nào có bằng chứng giúp đi ngủ đúng giờ hơn.
Hội chứng Wellness: Khi trào lưu ‘chữa lành’ trở thành áp lực trình diễn và bẫy tiêu dùng
Chăm sóc sức khỏe là nhu cầu chính đáng, nhưng khi 'sống khỏe' biến thành nỗi ám ảnh đạo đức và công cụ tiêu dùng xa xỉ, chúng ta đang rơi vào Hội chứng Wellness (The Wellness Syndrome). Đâu là ranh giới giữa khỏe mạnh đích thực và màn trình diễn phù phiếm?
Cần giải pháp truyền thông hoặc đào tạo nội bộ cho tổ chức?
Dy Khoa sẵn sàng đồng hành cùng quý doanh nghiệp, cơ quan và trường đại học trong đào tạo báo chí – marcom, quản trị khủng hoảng và truyền thông khoa học – sức khoẻ.
