Vì sao một mùi hương bất chợt có thể đưa bạn về ký ức tuổi thơ?

Một mùi hương bất chợt có thể đưa bạn về tuổi thơ vì khứu giác có đường nối rất trực tiếp tới hạch hạnh nhân (amygdala) và hồi hải mã (hippocampus), hai vùng não gắn với cảm xúc và trí nhớ, mà không phải đi qua đồi thị (thalamus) trước (Saive và cộng sự, 2014). Các nghiên cứu cũng cho thấy ký ức do mùi gợi lại thường thuộc về khoảng mười năm đầu đời, mang nhiều cảm xúc hơn và tạo cảm giác “được đưa trở về” rõ hơn so với ký ức do hình ảnh hay lời nói gợi lại (Herz, 2016).

Tóm tắt nhanh:

• Hiện tượng một mùi hương gợi lại ký ức cá nhân có ý nghĩa được gọi là “hiện tượng Proust” (Herz, 2016).
• Tín hiệu mùi đi từ hành khứu tới vỏ não khứu giác rồi tới hạch hạnh nhân và hồi hải mã mà không qua đồi thị (Saive và cộng sự, 2014).
• Ký ức do mùi gợi lại thường cũ hơn, giàu cảm xúc hơn và ít khi được nhắc lại trong đời thường (Saive và cộng sự, 2014).
• Mùi hương có thể nâng đỡ tâm trạng ở mức nhất định, nhưng bằng chứng còn ban đầu (Herz, 2016).

Có thể bạn từng ngửi thấy một mùi xà phòng hay mùi bánh nướng quen thuộc, và trong một giây, cả một khung cảnh cũ hiện về. Đây là hiện tượng được tâm lý học và thần kinh học nghiên cứu khá kỹ, dù vẫn còn nhiều câu hỏi mở.

Hiện tượng Proust là gì?

Hiện tượng Proust là khi một mùi hương khơi dậy một ký ức cá nhân có ý nghĩa trong quá khứ (Herz, 2016). Cái tên này đến từ nhà văn Pháp Marcel Proust. Trong tập đầu của bộ tiểu thuyết Đi tìm thời gian đã mất, người kể chuyện nhúng một chiếc bánh madeleine vào tách trà. Ngay khi ngụm trà ấm lẫn vụn bánh chạm vào vòm miệng, anh rùng mình vì một niềm khoái cảm khó tả mà chưa biết nó đến từ đâu (Proust, 1913/1922). Theo Herz (2016), khoảnh khắc ấy đưa nhân vật về một thời thơ ấu tưởng đã quên. Trong truyện, thứ kích hoạt là bánh nhúng trà, tức hương và vị hòa vào nhau, nhưng giới nghiên cứu mượn tên Proust để gọi chung ký ức tự truyện (autobiographical memory) do mùi gợi lại.

Vì sao mùi hương lại đi thẳng vào vùng cảm xúc và trí nhớ?

Câu trả lời ngắn gọn nằm ở cấu trúc của não. Thông tin mùi đi từ hành khứu (olfactory bulb) tới vỏ não khứu giác sơ cấp, còn gọi là vỏ não hình lê (piriform cortex), rồi kết nối trực tiếp tới hạch hạnh nhân và hồi hải mã. Các đường chiếu này không phải đi qua đồi thị, trạm trung chuyển mà nhiều tín hiệu giác quan khác thường đi qua trước khi tới vỏ não (Saive và cộng sự, 2014).

Hai vùng này thuộc hệ viền (limbic system), nơi xử lý cảm xúc và hình thành trí nhớ. Herz (2016) nhận định không giác quan nào khác có kết nối “có mục tiêu” như vậy tới các vùng não xử lý cảm xúc. Theo một nghiên cứu hình ảnh học thần kinh được tổng quan này nhắc tới, khi người tham gia hồi tưởng một ký ức tự truyện do mùi gợi lại, hạch hạnh nhân hoạt động mạnh hơn so với khi ngửi những mùi tương tự không gợi ký ức.

Dù vậy, bằng chứng ở cấp độ não bộ còn mỏng: tại thời điểm tổng quan, mới có hai nghiên cứu khảo sát nền tảng thần kinh của ký ức tự truyện do mùi gợi lại (Saive và cộng sự, 2014). Đó là lời giải thích hợp lý nhất hiện có, chưa phải câu trả lời cuối cùng, và cũng là lý do các nhà khoa học hay nói “chưa chắc chắn” khi bàn về những chủ đề như thế này.

Ký ức do mùi gợi lại khác gì ký ức do hình ảnh hay lời nói gợi lại?

Khác biệt rõ nhất là tuổi của ký ức và cường độ cảm xúc. Gợi bằng chữ hoặc hình ảnh, người trưởng thành thường nhớ nhiều về tuổi trẻ; gợi bằng mùi, ký ức có xu hướng dồn về khoảng mười năm đầu đời (Saive và cộng sự, 2014).

Nguồn tổng hợp: Saive và cộng sự (2014); Herz (2016).

Vì sao ký ức về mùi “bám” lâu như vậy? Theo Herz (2016), trí nhớ khứu giác rất ít bị trải nghiệm về sau ghi đè: liên tưởng đầu tiên ta hình thành với một mùi thường gắn chặt với mùi đó. Nếu lần đầu bạn ngửi một mùi là trong căn bếp của bà, mối liên kết ấy có thể theo bạn rất lâu.

Có thể dùng mùi hương để cải thiện tâm trạng không?

Có một số bằng chứng ban đầu, nhưng còn hạn chế. Các nghiên cứu được Herz (2016) tổng quan cho thấy ngửi loại nước hoa gợi ký ức riêng giúp người tham gia có nhiều cảm xúc tích cực hơn và bớt lo âu so với một mùi thơm dễ chịu không gợi ký ức. Một nghiên cứu khác ghi nhận mùi gợi ký ức riêng giúp người tham gia thở sâu, chậm và thư thái hơn, rõ nhất ở người vốn hay lo âu.

Tuy vậy, chính tổng quan này nêu rõ giới hạn: nhiều nghiên cứu chủ yếu có người tham gia là nữ, có nghiên cứu chỉ đo tác động vài phút sau khi ngửi, và ứng dụng vào trầm cảm hay nghiện vẫn cần nghiên cứu thêm (Herz, 2016). Vài kết quả ban đầu như vậy chưa đủ để kết luận rằng tinh dầu hay nước hoa có thể “trị liệu” cảm xúc, dù nhiều quảng cáo nói thế. Hãy đánh giá thông tin khoa học trên mạng trước khi tin.

Tác dụng còn phụ thuộc ký ức của từng người: mùi oải hương chỉ giúp thư giãn nếu với người đó, oải hương vốn gắn với cảm xúc êm dịu. Ở chiều ngược lại, mùi gắn với sang chấn có thể kích hoạt các cơn hồi tưởng của rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), kéo dài hàng chục năm, theo một số ca bệnh được báo cáo (Herz, 2016).

Nếu muốn thử áp dụng, bạn có thể:

• Chọn mùi gắn với một kỷ niệm dễ chịu của riêng bạn, thay vì một mùi “được khuyên dùng” chung chung (Herz, 2016).
• Dùng ngắt quãng, vì tiếp xúc kéo dài hoặc hằng ngày khiến khứu giác quen mùi và kém nhạy hơn (Herz, 2016).
• Xem mùi hương là cách nâng đỡ tâm trạng nhẹ nhàng, không phải phương pháp điều trị lo âu hay trầm cảm. Nếu buồn chán kéo dài, hãy tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần.

Câu hỏi thường gặp

Mất khứu giác sau khi nhiễm virus có ảnh hưởng đến tâm trạng không?

Có thể có. Triệu chứng trầm cảm gặp ở khoảng 36% đến 76% người bị rối loạn khứu giác, kèm theo lo âu. Trung bình, rối loạn khứu giác ảnh hưởng vừa phải tới chất lượng sống, nhưng với một số người rất nặng nề: ăn uống kém ngon, dễ gặp nguy cơ ngộ độc hơn và khó duy trì các mối quan hệ. Tập luyện khứu giác (olfactory training) có hiệu quả với nhiều nguyên nhân, nhưng cần làm đều đặn ít nhất 12 tuần (Oleszkiewicz và cộng sự, 2025). Nếu bạn mất mùi kéo dài, đừng đợi đến khi quá muộn mới đi khám chuyên khoa Tai Mũi Họng.

Ký ức do mùi gợi lại có chính xác hơn không?

Chưa có cơ sở để nói như vậy. Các nghiên cứu cho thấy ký ức do mùi gợi lại mạnh hơn về cảm xúc, không chứng minh chúng đúng sự thật hơn (Herz, 2016). Trong nghiên cứu ký ức tự truyện, nhà khoa học cũng không thể kiểm chứng sự kiện được nhớ lại có thật sự diễn ra như vậy (Saive và cộng sự, 2014). Một ký ức sống động vẫn có thể đã bị thời gian tô vẽ lại.

Vì sao cùng một mùi mà người này thấy dễ chịu, người kia lại khó chịu?

Vì cảm nhận về mùi phần lớn được học qua trải nghiệm, và mức độ thích hay ghét các mùi quen thuộc khác nhau rõ rệt giữa các nền văn hóa. Di truyền, giới tính, tuổi và tính cách cũng góp phần (Herz, 2016).

Tại sao ký ức do mùi gợi lại thường bất ngờ đến vậy?

Một phần vì chúng ít khi được nghĩ tới hay kể lại trong đời thường (Saive và cộng sự, 2014). Trí nhớ còn nhiều cơ chế thú vị khác, chẳng hạn vì sao những công việc dở dang cứ bám riết lấy tâm trí.

Điều gì nên nhớ?

Mùi hương có thể đưa bạn về tuổi thơ vì khứu giác nối khá thẳng tới những vùng não xử lý cảm xúc và trí nhớ, và vì liên tưởng đầu tiên với một mùi thường rất bền. Ký ức do mùi gợi lại có xu hướng cũ hơn và giàu cảm xúc hơn, nhưng không nhất thiết chính xác hơn. Bạn có thể dùng mùi gắn với kỷ niệm đẹp để nâng đỡ tâm trạng, với kỳ vọng vừa phải. Còn nếu mất khứu giác kéo dài, hãy đi khám.

Bài viết mang tính thông tin, không thay thế tư vấn của bác sĩ/chuyên gia.

Đôi lời giới thiệu

Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa họcTruyền thông khoa học (Science communication)Truyền thông khoa học là việc dùng kỹ năng, phương tiện, hoạt động và đối thoại phù hợp để tạo ra ở người nghe một hoặc nhiều phản hồi với khoa học: nhận biết, thích thú, quan tâm, hình thành quan điểm và hiểu biết.Xem giải thích đầy đủ → và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là những cách thức để hoạt động và lợi ích của giáo dục đại học, nghiên cứu được chia sẻ với công chúng; theo NCCPE, đây là quá trình hai chiều, có tương tác và lắng nghe, nhằm tạo lợi ích cho cả hai bên.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.

Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].