Vì sao những công việc dở dang cứ bám riết lấy tâm trí bạn?

Cảm giác việc dở dang cứ lởn vởn trong đầu thường được gắn với hiệu ứng Zeigarnik (Zeigarnik effect): ý tưởng cho rằng việc bị bỏ ngang tạo ra một trạng thái “căng” trong tâm trí cho đến khi nó được hoàn thành. Tuy vậy, một phân tích gộpPhân tích gộp (Meta-analysis)Phân tích gộp là phương pháp kết hợp bằng thống kê kết quả của từ hai nghiên cứu riêng biệt trở lên, thường bằng trung bình có trọng số, để có ước tính chính xác hơn so với từng nghiên cứu đơn lẻ.Xem giải thích đầy đủ → công bố năm 2025 cho thấy lợi thế ghi nhớ việc dở dang khó lặp lại một cách ổn định; điều vững hơn là xu hướng muốn quay lại làm tiếp việc bị gián đoạn, gọi là hiệu ứng Ovsiankina (Ghibellini & Meier, 2025). Tin tốt là lập kế hoạch cụ thể và ghi việc ra giấy có thể giúp đầu óc nhẹ bớt.

Tóm tắt nhanh:

• Hiệu ứng Zeigarnik nói rằng ta nhớ việc dở dang tốt hơn việc đã xong; bằng chứng tổng hợp gần đây không ủng hộ điều này như một quy luật chung.
• Hiệu ứng Ovsiankina, tức xu hướng muốn làm tiếp việc bị ngắt quãng, có bằng chứng ổn định hơn.
• Khó “rời” công việc sau giờ làm đi kèm mệt mỏi và giấc ngủ kém hơn.
• Viết danh sách việc cần làm cụ thể và lập kế hoạch “nếu… thì…” là hai cách có cơ sở để bớt bận tâm.

Hiệu ứng Zeigarnik là gì?

Hiệu ứng Zeigarnik là hiện tượng người ta nhớ những nhiệm vụ bị gián đoạn tốt hơn những nhiệm vụ đã hoàn thành. Ý tưởng này bắt nguồn từ thí nghiệm của nhà tâm lý học Zeigarnik công bố năm 1927: người tham gia làm nhiều nhiệm vụ nhỏ, một số bị ngắt giữa chừng, và sau đó họ nhắc lại được nhiều nhiệm vụ dở dang hơn (Ghibellini & Meier, 2025).

Nền tảng lý thuyết đến từ Kurt Lewin. Ông cho rằng một ý định chưa được thực hiện tạo ra “sức căng” bên trong, giống như một nhu cầu tạm thời, và sức căng này chỉ dịu xuống khi ý định được hoàn tất (Ghibellini & Meier, 2025). Từ đó, nhiều người dùng hiệu ứng này để giải thích vì sao email chưa trả lời cứ quay lại trong đầu lúc nghỉ ngơi.

Hiệu ứng Zeigarnik có thật sự được khoa học xác nhận?

Câu trả lời ngắn: chưa, ít nhất là với phần “nhớ tốt hơn”. Ghibellini và Meier (2025) tổng hợp 59 công bố trong gần một thế kỷ. Với 38 công bố về hiệu ứng Zeigarnik, tỷ lệ giữa số việc dở dang và số việc đã xong được nhớ lại chỉ khoảng 0,99, nghĩa là gần như ngang nhau. Khi tính theo cách khác, việc dở dang chiếm khoảng 49% số việc được nhớ lại, không cao hơn mức ngẫu nhiên.

Số liệu gốc của Zeigarnik làm kết quả chung bị đẩy lên, và hiệu ứng dường như phụ thuộc vào bối cảnh thí nghiệm cùng đặc điểm cá nhân. Nhóm tác giả kết luận hiệu ứng Zeigarnik “thiếu tính phổ quát” (Ghibellini & Meier, 2025). Đây là một ví dụ quen thuộc của cuộc khủng hoảng tái lập trong khoa học: một phát hiện kinh điển, được trích dẫn rộng rãi, nhưng khó lặp lại khi kiểm chứng kỹ. Nó cũng nhắc ta rằng một nghiên cứu đơn lẻ hiếm khi đủ để kết luận.

Hiệu ứng Ovsiankina là gì và khác Zeigarnik ra sao?

Hiệu ứng Ovsiankina (Ovsiankina effect) là xu hướng muốn quay lại làm tiếp một việc bị ngắt quãng, và đây mới là phần có bằng chứng ổn định. Trong 20 đến 21 công bố được tổng hợp, khi có cơ hội, người tham gia quay lại hoàn thành việc bị gián đoạn khoảng 67% số lần, cao hơn mức 50% nếu chỉ do ngẫu nhiên (Ghibellini & Meier, 2025). Con số này chỉ mang tính tham khảo vì cách đo giữa các nghiên cứu khác nhau.

Nói cách khác, việc dở dang có thể không được nhớ rõ hơn, nhưng có vẻ tạo ra lực kéo muốn làm cho xong. Bảng dưới đây tóm tắt theo Ghibellini và Meier (2025).

Vì sao việc dở dang ở chỗ làm cứ theo bạn về nhà?

Một phần lý do là khi áp lực cao, người ta khó “tách rời tâm lý” (psychological detachment), tức thôi nghĩ về công việc khi đã ngoài giờ làm. Phân tích gộp của Wendsche và Lohmann-Haislah (2017) trên hơn 38.000 người lao động cho thấy áp lực khối lượng việc, như áp lực thời gian, đi kèm mức tách rời thấp hơn (hệ số tương quan khoảng âm 0,28).

Mức tách rời thấp lại đi kèm mệt mỏi nhiều hơn và giấc ngủ kém hơn; nhóm tác giả cũng nêu giả thuyết rằng mục tiêu công việc chưa đạt có thể tiếp tục “hoạt động” trong đầu sau giờ làm (Wendsche & Lohmann-Haislah, 2017). Do đa số dữ liệu là cắt ngang và tự báo cáo, chưa thể khẳng định quan hệ nhân quả. Nếu tình trạng này kéo dài cùng cảm giác cạn kiệt, bạn có thể đọc thêm về kiệt sức (burnout) khi đi làm và gánh nặng tinh thần (mental load).

Làm gì để việc dở dang bớt bám lấy đầu óc?

Cách có cơ sở nhất là chuyển việc dở dang từ “trong đầu” ra một kế hoạch cụ thể, với mức bằng chứng khác nhau cho từng cách.

Viết danh sách việc cần làm có giúp ngủ nhanh hơn?

Có thể có, theo một thí nghiệm nhỏ. Tại một phòng thí nghiệm giấc ngủ, 57 người từ 18 đến 30 tuổi dành 5 phút trước giờ ngủ để viết. Nhóm viết danh sách việc cần làm sắp tới ngủ sau khoảng 15 phút, trong khi nhóm viết về việc đã làm xong cần khoảng 25 phút; danh sách càng cụ thể thì càng ngủ nhanh (Jarrett, 2018). Nghiên cứu không có nhóm đối chứng “không viết” và chỉ gồm người không mất ngủ, nên kết quả cần thêm kiểm chứng. Nếu bạn hay trì hoãn đi ngủ để lướt điện thoại, một danh sách giấy đặt cạnh giường có thể là thói quen thay thế đáng thử.

Lập kế hoạch “nếu… thì…” là gì?

Đây là cách gắn việc cần làm với một tình huống cụ thể: “Nếu 8 giờ sáng mai ngồi vào bàn, thì tôi sẽ viết xong phần mở đầu báo cáo”. Giới nghiên cứu gọi đó là ý định thực hiện (implementation intentions), tức kế hoạch xác định rõ khi nào, ở đâu và làm thế nào. Tổng quan của Bieleke và cộng sự (2021) cho biết các nghiên cứu về kiểu kế hoạch này thường ghi nhận tác động từ trung bình đến lớn lên việc đạt mục tiêu. Lưu ý tổng quan này đo việc đạt mục tiêu, không đo trực tiếp việc bớt nghĩ ngợi.

Câu hỏi thường gặp

Cố tình bỏ dở việc học có giúp nhớ lâu hơn không?

Bằng chứng hiện có không ủng hộ điều này. Phân tích gộp năm 2025 không tìm thấy lợi thế ghi nhớ chung cho việc dở dang (Ghibellini & Meier, 2025). Vì vậy, không nên dựa vào mẹo này để học.

Vì sao tôi muốn làm cho xong dù đã rất mệt?

Xu hướng muốn làm tiếp việc bị ngắt quãng (hiệu ứng Ovsiankina) khá ổn định trong các thí nghiệm (Ghibellini & Meier, 2025). Nếu đã quá mệt, bạn có thể ghi việc còn lại vào danh sách cho ngày mai; trong thí nghiệm về viết trước giờ ngủ, nhóm viết danh sách việc sắp làm ngủ nhanh hơn (Jarrett, 2018).

Hiệu ứng Zeigarnik có phải là bệnh không?

Không. Đây là một giả thuyết về trí nhớ, không phải chẩn đoán. Nhưng nếu lo lắng dữ dội, khó tập trung, khó ngủ kéo dài nhiều tháng và cản trở sinh hoạt, đó có thể là dấu hiệu rối loạn lo âu; Tổ chức Y tế Thế giới khuyên nên tìm đến dịch vụ chăm sóc sức khỏe vì đã có điều trị hiệu quả (WHO, 2026). Bạn có thể đọc thêm vì sao phụ nữ dễ gặp rối loạn lo âu hơn.

Điều gì nên nhớ?

Cảm giác việc dở dang “bám” lấy tâm trí là có thật với nhiều người, nhưng lời giải thích phổ biến về hiệu ứng Zeigarnik đơn giản hơn những gì dữ liệu cho thấy. Điều có bằng chứng tốt hơn là ta có xu hướng muốn làm tiếp việc còn dang dở, và áp lực công việc cao đi kèm khó dứt ra sau giờ làm. Trong thực tế, bạn có thể thử ghi việc ra giấy thật cụ thể và lập kế hoạch “nếu… thì…” trước khi rời bàn làm việc, rồi tự quan sát xem đầu óc có nhẹ hơn không.

Đôi lời giới thiệu

Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa họcTruyền thông khoa học (Science communication)Truyền thông khoa học là hoạt động trao đổi thông tin khoa học giữa các nhà khoa học, nhà truyền thông và công chúng, nhằm tạo ra nhận thức, sự quan tâm, ý kiến và hiểu biết về khoa học.Xem giải thích đầy đủ → và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là quá trình tương tác và đối thoại hai chiều giữa các nhà nghiên cứu và công chúng, tạo ra lợi ích song phương và nâng cao chất lượng khoa học.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.

Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].