Bạo lực trực tuyến nhắm vào nữ nhà báo và nhà khoa học nguy hiểm thế nào?

Bạo lực trực tuyến nhắm vào nữ nhà báo và nhà khoa học nguy hiểm vì nó không dừng lại trên màn hình. Trong một khảo sát toàn cầu của UNESCO và ICFJ, 73% nữ nhà báo trả lời cho biết từng bị bạo lực trực tuyến, và 20% bị tấn công hoặc lăng mạ ngoài đời có liên quan (Posetti và cộng sự, 2021). Hệ quả là nhiều người chọn im lặng, và công chúng mất đi tiếng nói chuyên môn.

Tóm tắt nhanh:

• Với nhà khoa học, khảo sát của Nature ghi nhận 15% người trả lời từng nhận lời đe dọa giết.
• Nhà khoa học nữ thường bị nghi ngờ năng lực và bình luận về ngoại hình nhiều hơn nam.
• Tòa soạn và cơ quan nghiên cứu cần có quy trình hỗ trợ, thay vì để từng người tự xoay xở.

Bạo lực trực tuyến là gì?

Đó là các hành vi tấn công, đe dọa, quấy rối qua mạng nhằm gây sợ hãi và buộc người bị nhắm đến im lặng. Báo cáo “The Chilling” của UNESCO và Trung tâm Nhà báo Quốc tế (ICFJ) nhấn mạnh rằng “không có gì là ảo trong bạo lực trực tuyến” (Posetti và cộng sự, 2021). Hình thức gồm đe dọa bạo lực thể chất, tình dục, lăng mạ và các chiến dịch thông tin sai lệchChiến dịch thông tin sai lệch (Disinformation Campaign)Nỗ lực phối hợp có tổ chức của một tác nhân nhằm phát tán thông tin sai lệch hoặc bịa đặt trên diện rộng để đạt được mục tiêu chính trị, kinh tế hoặc quân sự.Xem giải thích đầy đủ → có tổ chức.

Nữ nhà báo đang phải đối mặt với điều gì?

Khảo sát của UNESCO và ICFJ thu thập ý kiến 901 nhà báo ở 125 quốc gia, kèm 173 cuộc phỏng vấn. Trong số phụ nữ trả lời (Posetti và cộng sự, 2021):

• 73% từng bị bạo lực trực tuyến;
• 25% bị đe dọa bạo lực thể chất và 18% bị đe dọa bạo lực tình dục;
• 20% bị tấn công hoặc lăng mạ ngoài đời có liên quan đến bạo lực trực tuyến;
• 41% cho biết bị nhắm đến trong các đợt tấn công có vẻ gắn với chiến dịch thông tin sai lệchThông tin sai lệch (Misinformation)Thông tin sai lệch (misinformation) là thông tin sai nhưng không được tạo ra với ý định gây hại, chẳng hạn khi một người chia sẻ lại tin sai vì tin rằng đó là sự thật.Xem giải thích đầy đủ → có tổ chức.

57% người trả lời cho biết bị tấn công bởi tài khoản ẩn danh hoặc không rõ danh tính, và 37% nêu các tác nhân chính trị, nguồn được nhắc nhiều thứ hai. Mức độ cũng khác nhau giữa các nhóm: 64% nữ nhà báo da trắng từng bị tấn công, trong khi con số ở nhóm da đen là 81% và nhóm người bản địa là 86% (Posetti và cộng sự, 2021).

Nhà khoa học có bị tấn công tương tự không?

Có. Năm 2021, tạp chí Nature khảo sát 321 nhà khoa học từng trả lời báo chí hoặc đăng bài về Covid-19 trên mạng. Bảy trên mười người gặp hậu quả tiêu cực, hơn 40% bị căng thẳng cảm xúc hoặc tâm lý, 22% bị đe dọa bạo lực thể chất hoặc tình dục, và 15% nhận lời đe dọa giết (Nogrady, 2021, dẫn theo McKie, 2021).

Yếu tố giới rõ hơn trong một khảo sát 237 nhà nghiên cứu từng làm việc với báo chí ở Tây Ban Nha. 56,9% nhà khoa học nữ từng bị tấn công, so với 46,2% nam. Phụ nữ bị nghi ngờ năng lực chuyên môn nhiều hơn (34,31% so với 24,24%) và bị bình luận về ngoại hình nhiều hơn hẳn (8,82% so với 0,76%), trong khi nam giới thường bị tấn công về tính liêm chính. Các tác giả nhận xét tri thức của phụ nữ “vẫn cần được chứng minh”, còn của nam giới thì được mặc nhiên thừa nhận (Eizmendi-Iraola & Peña-Fernández, 2026). Đây là khảo sát thăm dò, tỷ lệ phản hồi 17%, chỉ nên xem là tín hiệu tham khảo.

Vì sao đây là vấn đề của cả xã hội?

Vì mục tiêu của bạo lực trực tuyến là khiến người bị tấn công rút lui. Báo cáo “The Chilling” ghi nhận 30% nữ nhà báo bị tấn công đã tự kiểm duyệt trên mạng xã hội và 20% ngừng mọi tương tác trực tuyến. Các tác giả coi đây là cuộc tấn công vào thảo luận dân chủ và tự do báo chí, ảnh hưởng đến quyền tiếp cận thông tin của công chúng (Posetti và cộng sự, 2021).

Với khoa học, cái giá cũng tương tự. Trong khảo sát của Nature, những người thường xuyên bị công kích cá nhân là nhóm dễ nói rằng mong muốn trả lời báo chí của mình đã bị ảnh hưởng nặng nề (McKie, 2021). Khi chuyên gia ngại lên tiếng, công chúng mất đi nguồn thông tin đáng tin cậy, và điều này đi ngược tinh thần chuyển từ mô hình thâm hụt sang tham gia công chúng. Nó cũng góp phần giải thích vì sao phụ nữ ít xuất hiện với vai trò chuyên gia trên báo chí.

Ở Việt Nam đã có dữ liệu chưa?

Người viết chưa tìm được khảo sát công khai nào về bạo lực trực tuyến với nữ nhà báo, nhà khoa học tại Việt Nam. Gần nhất là khảo sát “Phụ nữ và Báo chí ở Việt Nam” năm 2018 của Viện Đào tạo Báo chí Thụy Điển (FOJO), cho thấy hơn 27% phóng viên nữ được hỏi từng bị quấy rối tình dục (VOV, 2019). Tuy nhiên, khảo sát này nói về quấy rối tại nơi làm việc nói chung, không riêng trên mạng.

Tòa soạn, cơ quan và mỗi người có thể làm gì?

Quan trọng nhất là không để người bị tấn công tự xoay xở. Chỉ 25% nữ nhà báo trong khảo sát của UNESCO và ICFJ báo cáo sự việc với cơ quan, và 12% tìm đến hỗ trợ y tế hoặc tâm lý (Posetti và cộng sự, 2021). Ở Tây Ban Nha, 54,92% nhà khoa học nữ không báo cáo với bất kỳ ai (Eizmendi-Iraola & Peña-Fernández, 2026). Báo cáo “The Chilling” gợi ý một số hướng (Posetti và cộng sự, 2021):

• Có quy trình ứng phó nhạy cảm giới, tính cả nguy cơ tấn công ngoài đời.
• Bỏ thói quen đổ lỗi cho nạn nhân, kiểu khuyên “hãy cứng rắn lên”.
• Cử một đầu mối ghi lại bằng chứng và báo cáo lên nền tảng thay người bị tấn công.
• Bảo đảm tiếp cận hỗ trợ tâm lý.
• Nền tảng mạng xã hội cần chủ động xử lý, không đặt gánh nặng chặn, báo cáo lên nạn nhân.

Với mỗi người dùng mạng, việc nhỏ nhất là không góp thêm một bình luận công kích cá nhân. Môi trường mạng vốn dễ khuếch đại sự phẫn nộ. Kỹ năng tự bảo vệ được bàn trong bài sức đề kháng trên không gian số. Nhà khoa học muốn chia sẻ kiến thức có thể đọc thêm bài truyền thông khoa học trên mạng xã hội. Bài viết thuộc chuyên đề Bản lĩnh dịu dàng; xem thêm bài hiệu ứng Matilda là gì.

Câu hỏi thường gặp

Bạo lực trực tuyến có gây hại thật không, hay chỉ là lời nói trên mạng?

Có. 20% nữ nhà báo trong khảo sát bị tấn công ngoài đời có liên quan, và ảnh hưởng tâm lý là hậu quả được nhắc nhiều nhất (Posetti và cộng sự, 2021).

Nam giới có bị bạo lực trực tuyến không?

Có. Khảo sát ở Tây Ban Nha cho thấy 46,2% nhà khoa học nam từng bị tấn công. Khác biệt nằm ở tỷ lệ và hình thức: phụ nữ bị nhắm vào năng lực, ngoại hình và giới tính nhiều hơn (Eizmendi-Iraola & Peña-Fernández, 2026).

Nếu đồng nghiệp bị tấn công trên mạng, tôi nên làm gì?

Hãy hỏi họ cần gì, giúp ghi lại bằng chứng nếu họ đồng ý, và báo cho bộ phận phụ trách. Tránh những lời khuyên kiểu “hãy cứng rắn lên”, vốn bị báo cáo “The Chilling” xem là đổ lỗi cho nạn nhân (Posetti và cộng sự, 2021).

Điều gì nên nhớ?

Bạo lực trực tuyến nhắm vào nữ nhà báo và nhà khoa học không phải chuyện cá nhân. Nó làm tổn thương con người và đẩy chuyên gia ra khỏi đời sống công cộng. Dữ liệu hiện có chủ yếu từ nước ngoài, nhưng bài học có thể áp dụng: có quy trình hỗ trợ trong tổ chức, không đổ lỗi cho nạn nhân, và mỗi người tự chịu trách nhiệm với lời mình viết.

Đôi lời giới thiệu

Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa họcTruyền thông khoa học (Science communication)Truyền thông khoa học là hoạt động trao đổi thông tin khoa học giữa các nhà khoa học, nhà truyền thông và công chúng, nhằm tạo ra nhận thức, sự quan tâm, ý kiến và hiểu biết về khoa học.Xem giải thích đầy đủ → và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là quá trình tương tác và đối thoại hai chiều giữa các nhà nghiên cứu và công chúng, tạo ra lợi ích song phương và nâng cao chất lượng khoa học.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.

Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].