Ngày tận thế 13/11/2026 có thật không? Sự thật về dự báo từ năm 1960

Không. Ngày 13/11/2026 không phải ngày tận thế. Con số này đến từ một bài báo đăng trên tạp chí Science năm 1960. Trong bài, ba tác giả kéo dài đường cong dân số của quá khứ ra tương lai và thấy nó “chạm vô cực” vào năm 2026 (von Foerster và cộng sự, 1960). Thực tế, dân số thế giới đã rời khỏi đường cong ấy từ khoảng năm 1993 (MacEachern, 2026). Liên Hợp Quốc dự báo dân số sẽ đạt đỉnh khoảng 10,3 tỉ người vào giữa thập niên 2080, rồi giảm nhẹ (United Nations, 2024).

Tóm tắt nhanh:

• Dự báo “ngày tận thế 13/11/2026” là kết quả của một mô hình toán học về dân số, không phải lời tiên tri (von Foerster và cộng sự, 1960).
• Ngày 13/11 được chọn một phần vì đó là sinh nhật của tác giả chính, Heinz von Foerster (University of Illinois Alumni Association, 2020).
• Mô hình dự báo khá sát trong vài chục năm, nhưng bắt đầu lệch từ khoảng năm 1993 (MacEachern, 2026).
• Hơn một nửa số quốc gia và vùng lãnh thổ hiện có mức sinh dưới 2,1 con mỗi phụ nữ (United Nations, 2024).

Những ngày gần đây, cụm từ “ngày tận thế 13/11/2026” xuất hiện trên nhiều báo và mạng xã hội. Báo Tuổi Trẻ cũng đã đăng bài về dự báo này (Anh Thư, 2026). Vậy con số ấy từ đâu ra, và vì sao bạn không cần lo lắng?

Ngày tận thế 13/11/2026 bắt nguồn từ đâu?

Nó bắt nguồn từ bài báo có tựa đề Doomsday: Friday, 13 November, A.D. 2026 (Ngày tận thế: thứ Sáu, 13 tháng 11 năm 2026). Bài được đăng trên Science ngày 4/11/1960 (von Foerster và cộng sự, 1960). Tác giả chính là Heinz von Foerster, nhà vật lý và chuyên gia điều khiển học tại Đại học Illinois (Mỹ). Hai đồng tác giả là Patricia M. Mora và Lawrence W. Amiot (MacEachern, 2026).

Nhóm tác giả dùng 24 ước tính về dân số thế giới trong khoảng 2.000 năm. Họ lập luận rằng con người khác các loài khác. Con người biết hợp tác và đổi mới, nên càng đông thì càng có thể tăng nhanh hơn. Theo họ, nhân loại sẽ không chết đói, mà sẽ bị “ép chết” vì quá đông (MacEachern, 2026).

Vì sao phép tính lại ra đúng ngày 13/11/2026?

Vì mô hình giả định dân số tăng nhanh hơn cả cấp số nhân. Nhiều bài viết gọi đây là tăng “theo cấp số nhân”, nhưng cách gọi này chưa chính xác. Với tăng trưởng cấp số nhân, tỉ lệ tăng giữ nguyên, nên dân số chỉ tiến tới vô cực sau một thời gian vô hạn. Mô hình của von Foerster giả định tốc độ tăng cũng tăng dần theo quy mô dân số. Kiểu đường cong này “bùng nổ” tới vô cực tại một thời điểm hữu hạn (MacEachern, 2026). Theo tính toán của nhóm, thời điểm ấy rơi vào khoảng năm 2026, sai số khoảng 5 năm (Felton, 2026).

Vậy còn ngày chính xác? Phép toán không thể chính xác đến từng ngày. Ngày 13/11 là sinh nhật của von Foerster, và trong văn hóa phương Tây, thứ Sáu ngày 13 vốn gắn với điềm xui (Felton, 2026; University of Illinois Alumni Association, 2020). Nói cách khác, ngày cụ thể là một chi tiết mang tính đùa vui.

Các nhà khoa học có thật sự tin nhân loại sẽ diệt vong?

Có lẽ là không, theo nghĩa đen. Công trình này thường được nhắc tới như một “công thức tận thế” nửa đùa nửa thật (University of Illinois Alumni Association, 2020). Mục đích chính là gây chú ý tới rủi ro của việc dân số tăng quá nhanh. Bài báo kết luận rằng loài người nên hợp tác để giảm một nửa tỉ suất sinh toàn cầu (MacEachern, 2026).

Bài báo lập tức gây xôn xao. Tạp chí Time và báo The New York Times đều đưa tin. Nhiều nhà toán học và nhân khẩu học gửi thư phản bác lên Science, nhưng nhóm tác giả vẫn bảo vệ phép tính của mình (MacEachern, 2026).

Điều thú vị là mô hình từng dự báo khá tốt. Trong thập niên 1970 và 1980, các dự báo từ phương trình này còn sát thực tế hơn dự báo của nhiều nhà nhân khẩu học. Chỉ từ khoảng năm 1993, dân số thực tế mới bắt đầu tụt lại so với đường cong (MacEachern, 2026).

Dân số thế giới thật sự đang đi về đâu?

Dân số vẫn tăng, nhưng chậm dần và được dự báo sẽ chạm đỉnh trong thế kỷ này. Bảng dưới đây tóm tắt một số mốc chính.

Dân số tăng mạnh trong hai thế kỷ qua chủ yếu nhờ y tế, dinh dưỡng và vệ sinh tốt hơn. Những tiến bộ này giúp giảm tử vong, nhất là ở trẻ em. Sau đó, đô thị hóa, giáo dục, việc làm của phụ nữ và biện pháp tránh thai làm thay đổi quyết định sinh con (Anh Thư, 2026). Tỉ suất sinh toàn cầu hiện chỉ còn thấp hơn một nửa so với năm 1960 một chút (MacEachern, 2026).

Theo Liên Hợp Quốc, hơn một nửa số quốc gia và vùng lãnh thổ có mức sinh dưới 2,1 con mỗi phụ nữ. Đây là mức cần thiết để dân số giữ ổn định lâu dài nếu không tính di cư. Gần một phần năm số quốc gia, như Trung Quốc, Ý, Hàn Quốc và Tây Ban Nha, có mức sinh “siêu thấp”, dưới 1,4 con mỗi phụ nữ (United Nations, 2024). Vì vậy, nỗi lo của nhiều nước hôm nay là già hóa dân số, chứ không phải bùng nổ dân số.

Việt Nam nằm ở đâu trong bức tranh này?

Việt Nam cũng đang ở dưới mức sinh thay thế. Theo số liệu Bộ Y tế, mức sinh giảm từ 2,11 con mỗi phụ nữ năm 2021 xuống 1,91 con năm 2024 (Sài Gòn Giải Phóng, 2024). Liên Hợp Quốc cũng xếp Việt Nam vào nhóm nước có dân số được dự báo đạt đỉnh trong giai đoạn 2025-2054 (United Nations, 2024).

Câu chuyện này dạy gì về cách đọc tin khoa học?

Bài học lớn nhất là: xu hướng của quá khứ không tự động kéo dài mãi. Mô hình năm 1960 khớp tốt với dữ liệu cũ, nhưng không tính được việc con người thay đổi hành vi. Chính sự thay đổi ấy, như sinh ít con hơn, đã làm dự báo sai (MacEachern, 2026). Đây cũng là lý do các nhà khoa học hay nói “chưa chắc chắn” khi bàn về tương lai.

Bài học thứ hai là: tít bài có thể giật gân hơn nội dung. Giáo sư sử học Alan MacEachern nhận xét bài báo năm 1960 là một bài khoa học bình thường, được “khoác” một tựa đề và kết luận khác thường (MacEachern, 2026). Khi gặp tin kiểu “nhà khoa học dự báo ngày tận thế”, bạn có thể tự hỏi ba câu:

• Nguồn gốc là nghiên cứu nào, đăng năm nào, ở đâu?
• Kết luận đó là dự báo dựa trên giả định, hay là điều đã được chứng minh?
• Dữ liệu mới nhất từ các tổ chức uy tín nói gì?

Nếu muốn tìm hiểu kỹ hơn, bạn có thể đọc thêm cách đánh giá thông tin khoa học trên mạng, hoặc vì sao một nghiên cứu chưa đủ để kết luận. Chuyên đề Kiểm chứng thông tin khoa học trên Dy Khoa Blog cũng tổng hợp nhiều bài liên quan.

Câu hỏi thường gặp

Ngày 13/11/2026 có xảy ra thảm họa gì không?

Không có cơ sở khoa học nào cho thấy điều đó. Dự báo năm 1960 chỉ nói về dân số trong một mô hình toán học, và dân số thực tế đã lệch khỏi mô hình này từ khoảng năm 1993 (MacEachern, 2026).

Ai là người đưa ra dự báo ngày tận thế 13/11/2026?

Đó là Heinz von Foerster cùng hai cộng sự Patricia M. Mora và Lawrence W. Amiot, trong bài báo đăng trên Science năm 1960 (von Foerster và cộng sự, 1960).

Vì sao một dự báo sai lại được đăng trên tạp chí lớn?

Vì phương pháp và dữ liệu của bài báo được coi là nghiêm túc vào thời điểm đó, và mô hình từng dự báo sát thực tế trong nhiều năm (MacEachern, 2026). Một dự báo sai về sau không có nghĩa nghiên cứu ban đầu là gian dối. Nó cho thấy mọi mô hình đều phụ thuộc vào giả định.

Giới khoa học có làm gì vào ngày 13/11/2026 không?

Có. Viện Complexity Science Hub tại Vienna (Áo) tổ chức hội thảo ngày 12-13/11/2026. Hội thảo bàn về giá trị và hạn chế của dự báo năm 1960, cùng các thách thức khi dân số thế giới tiến gần mức đỉnh (Complexity Science Hub, 2026).

Điều gì nên nhớ?

“Ngày tận thế 13/11/2026” là một phép tính dân số từ năm 1960, không phải lời tiên tri. Ngày cụ thể mang tính đùa vui, còn mô hình đã lệch khỏi thực tế từ đầu thập niên 1990. Thách thức dân số hiện nay ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, là mức sinh thấp và già hóa. Lần tới khi thấy một “ngày tận thế” mới trên mạng, hãy tìm nghiên cứu gốc và dữ liệu mới nhất trước khi chia sẻ.

Đôi lời giới thiệu

Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa họcTruyền thông khoa học (Science communication)Truyền thông khoa học là việc dùng kỹ năng, phương tiện, hoạt động và đối thoại phù hợp để tạo ra ở người nghe một hoặc nhiều phản hồi với khoa học: nhận biết, thích thú, quan tâm, hình thành quan điểm và hiểu biết.Xem giải thích đầy đủ → và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là những cách thức để hoạt động và lợi ích của giáo dục đại học, nghiên cứu được chia sẻ với công chúng; theo NCCPE, đây là quá trình hai chiều, có tương tác và lắng nghe, nhằm tạo lợi ích cho cả hai bên.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.

Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].