Du lịch cộng đồng có giúp phụ nữ dân tộc thiểu số nâng cao thu nhập?

Du lịch cộng đồng có thể giúp phụ nữ dân tộc thiểu số tăng thu nhập, nhưng lợi ích không tự động đến và không chia đều. Một số mô hình homestay ở Mộc Châu (Sơn La) được ghi nhận mang lại thu nhập cao hơn nhiều so với làm nông (Lê Hương & Minh Phương, 2022). Ngược lại, nghiên cứu tại Sa Pa cho thấy thu nhập từ du lịch của phụ nữ Mông có thể ít ỏi và bấp bênh (Le, 2018). Kết quả phụ thuộc lớn vào cách mô hình được thiết kế: ai làm, ai quyết định và ai cầm tiền.

Phụ nữ dân tộc thiểu số tham gia du lịch cộng đồng ở đâu?

Phụ nữ thường có mặt ở những khâu gần với khách nhất. Ở các mô hình du lịch cộng đồng (CBET), họ đón khách, nấu ăn, dọn phòng homestay, dẫn đường hay bán đồ thủ công. Nghiên cứu dân tộc học của Le (2018) tại Sa Pa mô tả phụ nữ Mông từ 14 đến 40 tuổi làm hướng dẫn viên, bán hàng rong và làm đồ thủ công, trong khi chồng họ chủ yếu làm nông.

Một nghiên cứu ở Bến Tre (về phụ nữ nông thôn nói chung, không riêng dân tộc thiểu số) cũng thấy phụ nữ làm phần lớn việc trong nhà, còn nam giới chiếm ưu thế ở việc ngoài trời, dẫn tour và đối ngoại (Quang và cộng sự, 2024).

Thu nhập của phụ nữ có thực sự tăng không?

Có những trường hợp tăng rõ rệt, nhưng bằng chứng còn rời rạc. Theo Việt Nam News, Chương trình GREAT (Gender Responsive Equitable Agriculture and Tourism, tạm dịch: Nông nghiệp và Du lịch công bằng, đáp ứng giới) do Chính phủ Úc tài trợ đã hỗ trợ cộng đồng ở Mộc Châu làm homestay từ năm 2019 (Lê Hương & Minh Phương, 2022):

• Bản Vặt có 16 homestay, thu hút hơn 300 phụ nữ tham gia các công việc khác nhau; thu nhập từ du lịch của bản trong năm 2020 và 2021 vượt 3 tỷ đồng dù có dịch Covid-19.
• Một chủ homestay cho biết có thể thu khoảng 10 triệu đồng mỗi tháng từ hai đoàn khách, cao gấp năm đến mười lần một tháng làm nông.
• Phụ nữ dân tộc thiểu số được hỗ trợ tiếp cận vốn vay từ Ngân hàng Chính sách xã hội để nâng cấp homestay.

Cần đọc những con số này thận trọng: đây là phóng sự về một dự án, không phải khảo sát đại diện. Ở Sa Pa, Le (2018) ghi nhận phụ nữ Mông có thể giữ tiền mình kiếm được để mua đồ dùng gia đình mà không phải hỏi chồng, nhưng sự tự chủ này “bị bù trừ bởi thu nhập ít ỏi, dao động” và nguy cơ gặp phản ứng từ người chồng.

Ngoài tiền, phụ nữ còn nhận được gì?

Sự tự tin và tiếng nói trong gia đình là lợi ích được nhắc đến nhiều. Một phụ nữ ở bản Vặt chia sẻ các lớp kỹ năng giúp chị tự tin khi đón khách; một chủ homestay ở bản Tà Số nói chị giờ có nhiều chuyện để bàn với chồng hơn, không chỉ chuyện nhà, mùa màng và con cái (Lê Hương & Minh Phương, 2022). Ở Bến Tre, phụ nữ làm homestay kể rằng họ tự tin, hiểu biết hơn và vị thế trong gia đình được cải thiện (Quang và cộng sự, 2024).

Tuy vậy, tiếng nói ngoài cộng đồng vẫn hạn chế. Le (2018) quan sát một cuộc họp thôn ở Sa Pa có 17 nam giới và chỉ một phụ nữ; người phụ nữ ấy nói mình “không biết nhiều về những việc lớn của cộng đồng”.

Những rủi ro nào cần nhìn thẳng?

Phụ nữ có phải gánh thêm việc không?

Làm du lịch thường được cộng thêm vào, chứ không thay thế, việc nhà và chăm con. Quang và cộng sự (2024) mô tả phụ nữ vừa giữ trách nhiệm chính về con cái, việc nhà, vừa phải kiếm thêm thu nhập. Tình trạng này gắn liền với gánh nặng tinh thần (mental load) mà nhiều phụ nữ vốn đã mang.

Công sức của phụ nữ có được trả công?

Báo cáo toàn cầu năm 2010 của UNWTO và UN Women cho thấy phụ nữ chiếm trung bình 70,25% lao động gia đình không hưởng lương trong lĩnh vực khách sạn, nhà hàng, so với 56% ở các ngành nói chung. Báo cáo cảnh báo lao động gia đình không lương dễ bị khai thác, và nếu công việc của phụ nữ trong cơ sở du lịch gia đình không được trả công thì đóng góp vào việc trao quyền cho họ là rất ít (UNWTO & UN Women, 2011). Số liệu này cũ, chỉ có ở 34 trên 172 quốc gia, và riêng khu vực châu Á lại có xu hướng ngược: tỷ lệ nữ trong lao động gia đình nói chung (64%) cao hơn trong khách sạn, nhà hàng (54%). Ấn bản thứ hai năm 2019 của báo cáo không cập nhật riêng chỉ số này cho du lịch, nhưng vẫn nhắc lại rằng phụ nữ đang làm một lượng lớn công việc không lương trong các cơ sở du lịch gia đình (UNWTO, 2019). Dù vậy, nó vẫn là lời nhắc: thu nhập của hộ tăng chưa chắc là thu nhập của người phụ nữ tăng.

Văn hóa có bị biến thành món hàng?

Khi bản sắc văn hóa trở thành sản phẩm, phụ nữ có thể bị đóng khung theo hình ảnh du khách mong đợi. Nghiên cứu của Bott (2018) tại Sa Pa, phân tích tài liệu quảng bá và phỏng vấn du khách phương Tây, cho rằng du lịch dân tộc đang tạo ra hiệu ứng gạt ra lề với phụ nữ dân tộc thiểu số, những người bị loại khỏi không gian xã hội và kinh tế khi hành vi của họ bị xem là “không chân thực”. Nghiên cứu không phỏng vấn trực tiếp phụ nữ địa phương, nên đây là góc nhìn từ phía du khách và truyền thông. Áp lực hình ảnh này có liên hệ với hiệu ứng Instagrammable trong du lịch.

Điều gì xảy ra khi khách giảm?

Thu nhập từ du lịch nhạy cảm với cú sốc bên ngoài: theo trưởng nhóm homestay bản Vặt (Mộc Châu), lượng khách giảm 80% vì Covid-19 (Lê Hương & Minh Phương, 2022).

Làm thế nào để du lịch cộng đồng có lợi thật sự cho phụ nữ?

Những gợi ý dưới đây rút ra từ các nguồn đã dẫn, không phải công thức chung cho mọi nơi:

• Đào tạo kỹ năng: dự án GREAT tổ chức lớp kỹ năng du lịch và bình đẳng giới (Lê Hương & Minh Phương, 2022).
• Mở đường tiếp cận vốn đứng tên phụ nữ, như vốn vay chính sách để nâng cấp homestay.
• Tính công rõ ràng cho từng thành viên, tránh để lao động của phụ nữ “tan” vào thu nhập chung của hộ.
• Đưa phụ nữ vào các vị trí ra quyết định của tổ, nhóm du lịch cộng đồng.
• Để cộng đồng tự quyết cách kể câu chuyện văn hóa của mình, thay vì đóng khung theo kỳ vọng của du khách.

Những nguyên tắc này gần với tinh thần du lịch tái tạo: du lịch phải để lại nhiều hơn những gì nó lấy đi. Với phụ nữ muốn tự làm chủ, bài vì sao nhiều phụ nữ chọn khởi nghiệp du lịch phân tích thêm cơ hội và rào cản.

Câu hỏi thường gặp

Du lịch cộng đồng có giúp giảm nghèo cho phụ nữ dân tộc thiểu số?

Có thể, ở một số mô hình như homestay tại Mộc Châu, nhưng bằng chứng hiện có chủ yếu là nghiên cứu tình huống và phóng sự, chưa đủ để khái quát cho mọi nơi.

Vì sao thu nhập từ du lịch có khi không đến tay phụ nữ?

Vì phần việc của phụ nữ trong cơ sở gia đình thường không được trả công riêng, và quyền quyết định chi tiêu, đầu tư có thể nằm ở người khác (UNWTO & UN Women, 2011; Le, 2018).

Điều gì nên nhớ?

Du lịch cộng đồng là một cơ hội thật cho phụ nữ dân tộc thiểu số: thêm thu nhập, thêm kỹ năng, thêm tự tin. Nhưng các nghiên cứu cũng cho thấy thu nhập có thể bấp bênh, gánh nặng kép tăng lên và bản sắc có nguy cơ bị biến thành món hàng. Câu hỏi đáng đặt ra cho mỗi mô hình là: ai làm, ai quyết định và ai cầm tiền. Bạn có thể đọc thêm các bài khác trong chuyên đề Bản lĩnh dịu dàng.

Đôi lời giới thiệu

Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa họcTruyền thông khoa học (Science communication)Truyền thông khoa học là hoạt động trao đổi thông tin khoa học giữa các nhà khoa học, nhà truyền thông và công chúng, nhằm tạo ra nhận thức, sự quan tâm, ý kiến và hiểu biết về khoa học.Xem giải thích đầy đủ → và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là quá trình tương tác và đối thoại hai chiều giữa các nhà nghiên cứu và công chúng, tạo ra lợi ích song phương và nâng cao chất lượng khoa học.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.

Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].