Truyền thông khoa học không chỉ là vấn đề kỹ thuật (làm sao diễn đạt dễ hiểu) mà còn đặt ra hàng loạt câu hỏi đạo đức: Khi nào việc thuyết phục công chúng là chính đáng? Nhà khoa học có nên trở thành người vận động chính sách? Ai được ghi nhận công lao khi công chúng tham gia vào nghiên cứu? Đây là những câu hỏi mà giới học thuật quốc tế chỉ mới bắt đầu hệ thống hóa trong khoảng một thập kỷ trở lại đây.
Một lĩnh vực học thuật còn non trẻ
Theo cuốn Ethics and Practice in Science Communication — do ba học giả Susanna Priest, Jean Goodwin và Michael F. Dahlstrom biên tập, xuất bản bởi Nhà xuất bản Đại học Chicago năm 2018 — đạo đức trong truyền thông khoa học vẫn là một tiểu lĩnh vực liên ngành còn non trẻ. Các nhà khoa học và các nhà truyền thông chuyên nghiệp thường tự cho rằng mình tuân thủ các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp, nhưng đó không phải lúc nào cũng là cùng một bộ nguyên tắc — và rất ít công trình học thuật xem xét kỹ lưỡng những kỳ vọng khác biệt này có thể định hình thực hành đạo đức như thế nào.
Phát ngôn khoa học là “hành động lời nói”
Trong chương mở đầu của cuốn sách, học giả Jean Goodwin lập luận rằng khi nhà khoa học đưa ra phát biểu liên quan đến khoa học, họ đang thực hiện điều mà một số học giả gọi là “hành động lời nói” (speech act) chứ không đơn thuần là trò chuyện thông thường. Cụ thể, phát ngôn của nhà khoa học có thể mang nhiều vai trò khác nhau — thực thi thẩm quyền chuyên môn, báo cáo phát hiện, tư vấn, hoặc vận động (advocate) cho một hướng hành động — và mỗi vai trò này đi kèm những trách nhiệm đạo đức riêng.
Framing: ranh giới giữa thuyết phục và đối thoại dân chủ
Một vấn đề đạo đức trung tâm khác được thảo luận trong cuốn sách là việc “đóng khung” (framing) thông điệp khoa học. Vì mọi hành vi truyền thông đều buộc phải lựa chọn nội dung nào được đưa vào, nội dung nào bị loại bỏ, và dùng từ ngữ nào để truyền tải, nên việc đóng khung là điều không thể tránh khỏi — người làm truyền thông khoa học luôn phải đưa ra những lựa chọn mang tính đạo đức khi thực hiện việc này. Cuốn sách phân biệt hai hướng đóng khung: “đóng khung để thuyết phục” (framing-for-persuasion) và “đóng khung để đối thoại” (framing-for-deliberation) — trong đó hướng thứ nhất, nếu lạm dụng lâu dài, có nguy cơ làm suy yếu quá trình đối thoại dân chủ cần thiết để đưa khoa học vào quá trình ra quyết định của xã hội.
Đạo đức trong khoa học công dân
Bài viết “The ethics of science communication” đăng trên tạp chí Journal of Science Communication (JCOM) năm 2017 chỉ ra rằng sự phát triển của khoa học công dân (citizen science) cũng đặt ra những thách thức đạo đức riêng, dù đi kèm nhiều cơ hội về mặt tri thức: Người tham gia khoa học công dân nên được ghi nhận công lao như thế nào? Liệu gọi đó là “khoa học” có phù hợp nếu hoạt động không tạo ra tri thức mới? Cấu trúc phân cấp xã hội trong khoa học công dân có dẫn đến những vấn đề đạo đức nào? Và cuối cùng — ai thực sự là người hưởng lợi từ những dữ liệu và kết quả đó?
Vì sao điều này quan trọng với người thực hành
Với người làm truyền thông khoa học — dù là nhà báo, giảng viên, hay chuyên viên PR của tổ chức khoa học — việc nhận diện các câu hỏi đạo đức này giúp tránh nhầm lẫn giữa hai mục tiêu dễ bị đánh đồng: “giúp công chúng hiểu khoa học” và “thuyết phục công chúng theo một lập trường”. Việc ý thức rõ mình đang thực hiện “hành động lời nói” nào — báo cáo, tư vấn, hay vận động — là bước đầu tiên để thực hành truyền thông khoa học một cách có trách nhiệm.
Đôi lời giới thiệu
Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúng (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.
Nếu có bất kỳ sai sót, góp ý, xin vui lòng gửi email cho tác giả: hi@dykhoa.com. Trân trọng cảm ơn!
Tài liệu tham khảo
Priest, S., Goodwin, J., & Dahlstrom, M. F. (Eds.). (2018). Ethics and practice in science communication. University of Chicago Press.
The ethics of science communication. (2017). Journal of Science Communication, 16(4).
Ngày đăng