Vì sao nhiều người vẫn tin rằng vắc-xin gây tự kỷ dù bằng chứng khoa học đã bác bỏ điều này? Vì sao một thông tin sai đã được đính chính công khai vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến niềm tin và hành vi của người tiếp nhận? Đây là câu hỏi trọng tâm của một trong những công trình được trích dẫn nhiều nhất trong nghiên cứu về thông tin sai lệch khoa học.
Nghiên cứu nền tảng: Lewandowsky và cộng sự (2012)
Trong bài tổng quan “Misinformation and Its Correction: Continued Influence and Successful Debiasing”, đăng trên Psychological Science in the Public Interest năm 2012, nhóm tác giả Stephan Lewandowsky, Ullrich Ecker, Colleen Seifert, Norbert Schwarz và John Cook hệ thống hóa các cơ chế tâm lý khiến thông tin sai lệch tồn tại dai dẳng trong nhận thức công chúng, ngay cả sau khi đã được đính chính.
Nhóm tác giả chỉ ra rằng thông tin sai lệch có thể bắt nguồn từ nhiều nguồn khác nhau: tin đồn, tác phẩm hư cấu, phát ngôn của chính phủ và chính trị gia, hoặc từ các nhóm lợi ích có chủ đích. Ví dụ điển hình được nêu trong bài là niềm tin sai lầm về mối liên hệ giữa vắc-xin thời thơ ấu và chứng tự kỷ — một niềm tin đã khiến một số phụ huynh từ chối tiêm chủng cho con, dẫn đến gia tăng đáng kể các bệnh có thể phòng ngừa bằng vắc-xin.
Hiệu ứng ảnh hưởng kéo dài (Continued Influence Effect)
Một trong những phát hiện cốt lõi của nghiên cứu là hiệu ứng ảnh hưởng kéo dài (continued influence effect): ngay cả khi một người đã tiếp nhận thông tin đính chính và thừa nhận thông tin ban đầu là sai, thông tin sai lệch đó vẫn có thể tiếp tục ảnh hưởng đến cách người đó suy luận và ra quyết định. Nói cách khác, việc “biết” một thông tin là sai không tự động loại bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của thông tin đó khỏi tư duy.
Khuyến nghị để cải thiện việc đính chính thông tin
Từ tổng hợp các bằng chứng thực nghiệm, nhóm tác giả đưa ra một số khuyến nghị dành cho cả truyền thông đại chúng truyền thống lẫn các nền tảng mới như mạng xã hội. Khuyến nghị quan trọng nhất là: cần thận trọng ngay từ khâu đầu vào — tức là ưu tiên đảm bảo thông tin chính xác ngay từ đầu, thay vì chỉ trông chờ vào việc đính chính sau khi thông tin sai đã lan truyền, bởi việc đính chính hiệu quả vốn dĩ khó khăn hơn nhiều so với việc ngăn chặn thông tin sai ngay từ đầu.
Ý nghĩa với người làm truyền thông khoa học
Đối với nhà báo khoa học, giảng viên, hay người làm nội dung khoa học đại chúng, nghiên cứu này gợi ý một nguyên tắc thực hành quan trọng: việc đơn thuần đưa ra “thông tin đúng” để phản bác thông tin sai không đủ để xóa bỏ ảnh hưởng của thông tin sai lệch trong tâm trí công chúng. Cách đính chính — thời điểm, cách trình bày, và việc có giải thích được tại sao thông tin ban đầu sai — đóng vai trò quan trọng không kém bản thân nội dung đính chính.
Đôi lời giới thiệu
Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúng (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.
Nếu có bất kỳ sai sót, góp ý, xin vui lòng gửi email cho tác giả: hi@dykhoa.com. Trân trọng cảm ơn!
Tài liệu tham khảo
Lewandowsky, S., Ecker, U. K. H., Seifert, C. M., Schwarz, N., & Cook, J. (2012). Misinformation and its correction: Continued influence and successful debiasing. Psychological Science in the Public Interest, 13(3), 106–131.
Ngày đăng