Trong giới khoa học, “kể chuyện” (storytelling) từng bị nhìn với thái độ dè dặt — nhiều người lo ngại rằng gắn cảm xúc và tường thuật cá nhân vào nội dung khoa học có thể làm giảm tính khách quan hoặc bóp méo sự thật. Nhưng nghiên cứu truyền thông khoa học cho thấy một bức tranh khác: khi được sử dụng đúng cách, kể chuyện là một công cụ mạnh để giúp công chúng không chuyên tiếp cận nội dung khoa học hiệu quả hơn.
Nghiên cứu nền tảng: Dahlstrom (2014)
Trong bài viết có ảnh hưởng lớn “Using narratives and storytelling to communicate science with nonexpert audiences”, đăng trên Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) năm 2014, nhà nghiên cứu Michael F. Dahlstrom (Đại học Bang Iowa) chỉ ra rằng: mặc dù kể chuyện thường mang hàm ý tiêu cực trong giới khoa học, định dạng tường thuật (narrative) không nên bị loại bỏ khi truyền đạt khoa học đến công chúng không chuyên.
Theo Dahlstrom, tường thuật mang lại ba lợi ích chính so với cách trình bày dữ kiện thuần túy:
- Tăng khả năng hiểu (comprehension) — cấu trúc câu chuyện (có nhân vật, bối cảnh, diễn biến) giúp người đọc dễ tiếp nhận thông tin phức tạp hơn so với danh sách dữ kiện rời rạc.
- Tăng sự hứng thú (interest) — người không chuyên tiếp nhận phần lớn thông tin khoa học qua các sản phẩm truyền thông đại chúng, vốn vẫn thiên về định dạng tường thuật.
- Tăng mức độ gắn kết (engagement) — tường thuật có tính thuyết phục nội tại, giúp thông điệp khoa học chạm được đến cả những đối tượng vốn có xu hướng hoài nghi hoặc ít quan tâm.
Mặt cần cân nhắc: ranh giới đạo đức của thuyết phục
Dahlstrom cũng lưu ý một điểm quan trọng: chính vì tường thuật có tính thuyết phục nội tại, việc sử dụng nó trong truyền thông khoa học đặt ra các cân nhắc về mặt đạo đức. Người làm truyền thông khoa học cần phân biệt rõ giữa việc dùng câu chuyện để giúp công chúng hiểu một vấn đề khoa học, với việc dùng câu chuyện để thuyết phục công chúng theo một quan điểm định sẵn — hai mục đích này không phải lúc nào cũng tương thích với chuẩn mực khách quan của khoa học.
Ứng dụng thực hành
Với người làm nội dung khoa học — dù là bài báo, bài giảng, hay bài đăng mạng xã hội — nguyên tắc rút ra từ nghiên cứu này khá rõ ràng: một bài viết khoa học không nhất thiết phải hy sinh tính chính xác để có tính tường thuật. Việc gắn dữ kiện khoa học vào một bối cảnh cụ thể (một tình huống thật, một quá trình nghiên cứu, một nhân vật liên quan) — miễn là không bóp méo bản chất khoa học — vẫn là cách tiếp cận được nghiên cứu ủng hộ để tăng khả năng tiếp nhận của công chúng không chuyên.
Đôi lời giới thiệu
Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúng (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.
Nếu có bất kỳ sai sót, góp ý, xin vui lòng gửi email cho tác giả: hi@dykhoa.com. Trân trọng cảm ơn!
Tài liệu tham khảo
Dahlstrom, M. F. (2014). Using narratives and storytelling to communicate science with nonexpert audiences. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(Supplement 4), 13614–13620.
Ngày đăng