Sci&Marcom GlossaryVì sao có người định bỏ thuốc lá mà vẫn không bỏ? Thuyết hành vi có kế hoạch (theory of planned behavior, TPB) của Ajzen là mô hình được ứng dụng rộng rãi để giải thích hành vi có chủ đích (Hagger và Hamilton, 2024). TPB mở rộng thuyết hành động hợp lý bằng cách thêm yếu tố cảm nhận kiểm soát hành vi, và giả định ý định là yếu tố quyết định quan trọng nhất của hành vi (National Cancer Institute, 2005).
Thuyết hành vi có kế hoạch gồm những yếu tố nào?
- Ý định hành vi: khả năng một người cảm nhận rằng mình sẽ thực hiện hành vi.
- Thái độ: đánh giá cá nhân về hành vi, tốt hay xấu, có lợi hay vô ích.
- Chuẩn mực chủ quan: niềm tin rằng những người quan trọng với mình ủng hộ hay phản đối hành vi.
- Cảm nhận kiểm soát hành vi: niềm tin rằng mình có và có thể sử dụng khả năng kiểm soát việc thực hiện hành vi.
Các định nghĩa trên theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (National Cancer Institute, 2005). Ví dụ, một người hút thuốc có thể thấy bỏ thuốc là tốt, nhưng nếu bạn bè đều hút và họ không tin mình chống được cơn thèm, ý định vẫn yếu.
TPB dự báo hành vi tốt đến đâu?
Phân tích gộp các nghiên cứu theo dõi dọc của Hagger và Hamilton (2024) cho thấy ý định có tương quan ở mức vừa với hành vi đo ở thời điểm sau, nhưng khi tính cả hành vi trong quá khứ, tác động riêng của ý định lên hành vi sau đó chỉ còn nhỏ. Vì vậy, truyền thông cần hỗ trợ thêm kỹ năng và điều kiện. Cách đặt mục tiêu hành vi trong chiến dịch được bàn trong bài thuyết thay đổi (theory of change).
Phân biệt với mô hình niềm tin sức khỏe: HBM xoay quanh cảm nhận về mối đe dọa bệnh tật; TPB áp dụng cho mọi hành vi có chủ đích và nhấn mạnh vai trò của người xung quanh.
Câu hỏi thường gặp
Chuẩn mực chủ quan khác gì áp lực đồng trang lứa?
Chuẩn mực chủ quan là niềm tin của chính người đó về việc người quan trọng có tán thành hay không, không nhất thiết là áp lực trực tiếp.
Người làm truyền thông dùng TPB thế nào?
Khảo sát xem yếu tố nào yếu nhất (thái độ, chuẩn mực hay cảm nhận kiểm soát) rồi thiết kế thông điệp vào đúng điểm đó, như trong các chương trình truyền thông sức khỏe.
