Sci&Marcom GlossaryLợi tức của kẻ dối trá (Liar’s Dividend) là hệ lụy nghịch lý và nguy hiểm của thời đại công nghệ giả mạo sâu (Deepfake): Khi công chúng biết rằng AI có thể làm giả video và giọng nói của bất kỳ ai, những kẻ thực sự phạm tội có thể trắng trợn chối bỏ các video bằng chứng có thật bằng cách bao biện rằng: “Đó là video Deepfake do AI ngụy tạo để bôi nhọ tôi”.
Bản chất và định nghĩa học thuật
Khái niệm được đề xuất bởi hai giáo sư luật Robert Chesney và Danielle Citron (2019). Tác hại lớn nhất của Deepfake không chỉ nằm ở các video giả bị phát tán, mà nằm ở việc nó phá hủy giá trị của các bằng chứng nghe nhìn chân thực. Kẻ dối trá trục lợi từ chính sự hoài nghi phổ quát của xã hội: Khi mọi thứ đều có thể bị làm giả, không còn bất kỳ bằng chứng nào đủ sức thuyết phục để buộc kẻ quyền lực phải chịu trách nhiệm giải trình.
Bối cảnh và ứng dụng thực tiễn
Hiện tượng này ngày càng xuất hiện nhiều trong các vụ án tham nhũng, bê bối quấy rối tình dục hoặc phát ngôn phân biệt chủng tộc của các chính trị gia và người nổi tiếng. Thay vì xin lỗi, phản ứng mặc định đầu tiên của họ là: “Đó là Deepfake do đối thủ thuê hacker dùng AI tạo ra”.
Ví dụ minh hoạ thực tế
Một đoạn ghi âm điện thoại chân thực bị rò rỉ cho thấy một tổng giám đốc tập đoàn đang chỉ đạo kế toán gian lận báo cáo tài chính. Thay vì giải trình, vị tổng giám đốc tổ chức họp báo khẳng định giọng nói trong băng ghi âm là sản phẩm của công nghệ nhái giọng AI (Voice cloning) và đe dọa kiện các cơ quan báo chí đăng tải.
Những điểm lưu ý quan trọng
- Làm suy yếu nghiêm trọng giá trị của báo chí điều tra và các bằng chứng tư pháp tại tòa án.
- Các cơ quan báo chí cần lưu trữ chữ ký số gốc (Cryptographic Provenance) và siêu dữ liệu (Metadata) nguyên bản để chứng minh tính xác thực của tư liệu.
