Khác với việc viết báo cáo khoa học cho đồng nghiệp trong ngành, truyền đạt khoa học đến công chúng không chuyên đòi hỏi một bộ kỹ năng riêng — không chỉ là “nói cho dễ hiểu hơn”. Hai chương trình đào tạo truyền thông khoa học có uy tín và lâu đời nhất thế giới — Alan Alda Center for Communicating Science (Đại học Stony Brook, Mỹ) và AAAS Center for Public Engagement with Science and Technology (Hiệp hội Vì sự Tiến bộ Khoa học Hoa Kỳ) — cho thấy những kỹ năng nào thực sự được xem là cốt lõi.
Kỹ năng lắng nghe và ứng biến theo khán giả
Alan Alda Center for Communicating Science, thành lập năm 2009 tại Đại học Stony Brook, xây dựng toàn bộ chương trình đào tạo dựa trên “Phương pháp Alda” (Alda Method) — kết hợp các bài tập kịch ứng tác (improvisational theater) với các chiến lược thiết kế thông điệp. Mục tiêu của phương pháp này là giúp nhà khoa học kết nối trực tiếp hơn với người nghe và phản hồi một cách linh hoạt, tự nhiên hơn theo nhu cầu thực tế của khán giả — thay vì trình bày một bài thuyết trình cố định, một chiều.
Cách tiếp cận này phản ánh một nguyên tắc quan trọng: kỹ năng truyền thông khoa học không chỉ nằm ở nội dung nói ra, mà còn ở khả năng lắng nghe, quan sát phản ứng của người nghe, và điều chỉnh cách trình bày theo thời gian thực.
Kỹ năng xác định mục tiêu, đối tượng và thông điệp
Ở một hướng tiếp cận khác, chương trình Communicating Science Workshops của AAAS Center for Public Engagement with Science and Technology (khởi động từ năm 2008) tập trung xây dựng cho nhà khoa học ba năng lực nền tảng: xác định mục tiêu giao tiếp (defining goals), xem xét đặc điểm của đối tượng tiếp nhận (considering audiences), và xây dựng thông điệp phù hợp (crafting relevant messages).
Theo AAAS, các chương trình của trung tâm này được thiết kế xoay quanh khái niệm “sự tham gia có chủ đích” (public engagement) — được định nghĩa là những tương tác có chủ đích, có ý nghĩa, tạo cơ hội học hỏi lẫn nhau (mutual learning) giữa nhà khoa học và công chúng, thay vì chỉ là hoạt động truyền đạt thông tin một chiều từ chuyên gia xuống người nghe.
Ba năng lực có thể rút ra
Từ hai chương trình đào tạo trên, có thể tổng hợp ba nhóm năng lực cốt lõi cho người làm truyền thông khoa học:
- Xác định rõ mục tiêu và đối tượng trước khi truyền đạt — cùng một nội dung khoa học cần được trình bày khác nhau tùy vào việc đối tượng là công chúng phổ thông, nhà hoạch định chính sách, hay báo giới.
- Xây dựng thông điệp phù hợp với đối tượng đó — không đơn giản hóa đến mức sai lệch, nhưng cũng không giữ nguyên ngôn ngữ chuyên môn.
- Lắng nghe và ứng biến trong quá trình giao tiếp — xem giao tiếp khoa học là một quá trình hai chiều, có thể điều chỉnh theo phản hồi thực tế, thay vì một bài trình bày cố định.
Đôi lời giới thiệu
Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúng (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.
Nếu có bất kỳ sai sót, góp ý, xin vui lòng gửi email cho tác giả: hi@dykhoa.com. Trân trọng cảm ơn!
Tài liệu tham khảo
Alan Alda Center for Communicating Science. (n.d.). About the Alda Method. Stony Brook University.
American Association for the Advancement of Science. (n.d.). Center for Public Engagement with Science and Technology. AAAS.
Ngày đăng