“Sống giữa 25 triệu người vẫn cô đơn” – đó là cách một bài báo trong nước mô tả hiện tượng giới trẻ Hà Nội, TP.HCM tìm đến chatbot AI để được lắng nghe. Không khó để bắt gặp những chia sẻ tương tự: một bạn trẻ nói rằng ít khi kể chuyện buồn với cha mẹ vì sợ bị la, nhưng có thể nhắn tin cho chatbot AI lúc nửa đêm và luôn nhận được hồi đáp, không phán xét.
Đây không phải là hiện tượng riêng của Việt Nam. Khảo sát của tổ chức phi lợi nhuận Common Sense Media cho thấy khoảng 70% thanh thiếu niên Mỹ đã từng dùng trợ lý AI, trong đó khoảng một phần ba dùng để kết bạn hoặc tìm sự đồng hành. Số lượng ứng dụng AI đồng hành tăng khoảng 700% chỉ trong giai đoạn 2022 đến giữa 2025.
Câu hỏi đặt ra không phải là “hiện tượng này có tồn tại hay không” – nó rõ ràng đang tồn tại và mở rộng rất nhanh. Câu hỏi đáng bàn hơn, dưới góc độ truyền thông khoa học, là: bằng chứng khoa học hiện có nói gì về tác động thực sự của nó, và vì sao phản ứng thái quá theo cả hai chiều – hoảng loạn hoặc cổ vũ – đều thiếu cơ sở.
Vì sao con người dễ hình thành cảm giác gắn bó với một chatbot
Từ năm 1956, hai nhà xã hội học Donald Horton và Richard Wohl đã đặt tên cho hiện tượng con người hình thành cảm giác thân mật với các nhân vật truyền thông mà họ chưa từng gặp trực tiếp: quan hệ giả tưởng (para-social interaction). Ban đầu, lý thuyết này mô tả mối quan hệ giữa khán giả truyền hình với người dẫn chương trình hay ngôi sao họ theo dõi thường xuyên. Với chatbot AI, cơ chế này được khuếch đại thêm nhờ một hiệu ứng khác: theo mô hình “Máy tính là tác nhân xã hội” (Computers As Social Actors) của Nass và cộng sự, con người có xu hướng áp dụng các quy tắc ứng xử xã hội cho công nghệ, miễn là công nghệ đó thể hiện đủ tín hiệu giống con người – ở đây là khả năng trò chuyện, ghi nhớ ngữ cảnh, và phản hồi mang tính thấu cảm.
Khác với một MC truyền hình, chatbot AI có thêm ba đặc điểm khiến quan hệ giả tưởng này sâu hơn: luôn sẵn sàng phản hồi bất kể giờ giấc, được thiết kế để không phán xét, và có khả năng “nhớ” các lần trò chuyện trước để tạo cảm giác liên tục. Đây chính xác là những yếu tố mà nhiều bạn trẻ nêu ra khi giải thích vì sao họ chọn tâm sự với AI thay vì người thân.
Bằng chứng khoa học: vừa có lợi, vừa có rủi ro, và phụ thuộc vào cách dùng
Điều quan trọng trong truyền thông khoa học là không đơn giản hóa một hiện tượng phức tạp thành “AI đồng hành là xấu” hay “AI đồng hành là giải pháp cho khủng hoảng cô đơn”. Bằng chứng nghiên cứu hiện có, được tổng hợp trong một bài phân tích trên tạp chí của Hiệp hội Tâm lý học Mỹ (APA) đầu năm 2026, cho thấy bức tranh hai chiều rõ rệt.
Một nghiên cứu của Trường Kinh doanh Harvard (công bố trên Journal of Consumer Research, 2025) ghi nhận: tương tác với AI đồng hành có thể làm giảm cảm giác cô đơn ở mức tương đương với tương tác cùng một người thật, và hiệu quả hơn nhiều hoạt động khác như xem video giải trí thụ động. Đây là bằng chứng cho thấy AI đồng hành không hoàn toàn vô ích về mặt cảm xúc, đặc biệt trong những thời điểm không có ai bên cạnh.
Nhưng một nghiên cứu dài hạn khác, theo dõi hơn 2.000 người trưởng thành tại bốn quốc gia phương Tây trong 12 tháng, công bố năm 2026, lại cho kết quả đáng chú ý: việc sử dụng chatbot xã hội nhiều hơn có liên hệ với mức độ cô đơn tăng lên theo thời gian, khi đo bằng cảm giác bị cô lập cảm xúc. Đồng thời, việc cảm thấy kết nối xã hội kém đi cũng khiến người dùng tìm đến chatbot nhiều hơn – một vòng lặp hai chiều, chứ không phải quan hệ nhân quả một chiều đơn giản.
Nói cách khác: AI đồng hành có thể hữu ích trong ngắn hạn, như một hình thức hỗ trợ cảm xúc tức thời. Nhưng nếu trở thành lựa chọn thay thế cho kết nối người thật về lâu dài, xu hướng dùng nhiều hơn lại đi cùng cảm giác cô đơn tăng lên, không giảm đi.
Bối cảnh rộng hơn: một thế hệ vốn đã cô đơn trước khi có chatbot AI
Một điểm cần lưu ý để tránh quy kết sai nguyên nhân: tình trạng cô đơn ở giới trẻ không phải do chatbot AI tạo ra. Năm 2023, Tổng Y sĩ Hoa Kỳ (U.S. Surgeon General) đã công bố báo cáo cảnh báo về “đại dịch cô đơn và cô lập xã hội” như một vấn đề sức khỏe cộng đồng, trước khi làn sóng chatbot đồng hành bùng nổ mạnh như hiện nay. Chatbot AI xuất hiện đúng vào thời điểm nhu cầu kết nối cảm xúc của giới trẻ chưa được đáp ứng đầy đủ bởi các kênh truyền thống – đây là lý do nó lan rộng nhanh, không phải là nguyên nhân gốc rễ của sự cô đơn.
Với bối cảnh đô thị hóa nhanh, áp lực học tập – công việc và cấu trúc gia đình đang thay đổi ở các đô thị lớn của Việt Nam, điều kiện nền để hiện tượng này lan rộng không khác nhiều so với các nước đã được nghiên cứu.
Không phải chuyện cấm đoán, mà là chuyện định vị đúng vai trò
Nhìn từ góc độ truyền thông sức khỏe tâm thần, phản ứng phù hợp không phải là cảnh báo giới trẻ “cai” chatbot AI, cũng không phải cổ vũ nó như một liệu pháp thay thế trị liệu tâm lý. Vấn đề cốt lõi là ranh giới vai trò: AI đồng hành có thể đóng vai trò bổ sung – một điểm tựa tạm thời khi không có ai lắng nghe ngay lúc đó – nhưng không nên trở thành điểm tựa duy nhất hoặc bị dùng để né tránh hoàn toàn các mối quan hệ ngoài đời thực.
Với người làm giáo dục và truyền thông sức khỏe, đây là lúc cần đưa nội dung về sử dụng AI đồng hành có chừng mực vào các chương trình giáo dục kỹ năng số và sức khỏe tâm thần học đường, thay vì để giới trẻ tự mò mẫm ranh giới này một mình.
Đôi lời giới thiệu
Bài viết này viết dựa trên quan điểm của người viết, là Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúng (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.
Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].
Tài liệu tham khảo
American Psychological Association. (2026, January/February). AI chatbots and digital companions are reshaping emotional connection. Monitor on Psychology. https://www.apa.org/monitor/2026/01-02/trends-digital-ai-relationships-emotional-connection
Cafebiz. (2026, June 8). Sống giữa 25 triệu người vẫn cô đơn: Vì sao giới trẻ Hà Nội và TP.HCM vẫn tìm đến AI để được yêu thương? https://cafebiz.vn/song-giua-25-trieu-nguoi-van-co-don-vi-sao-gioi-tre-ha-noi-va-tphcm-van-tim-den-ai-de-duoc-yeu-thuong-176260609064857089.chn
Horton, D., & Wohl, R. R. (1956). Mass communication and para-social interaction: Observations on intimacy at a distance. Psychiatry, 19(3), 215–229.
Nass, C., Steuer, J., & Tauber, E. R. (1994). Computers are social actors. In Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems (pp. 72–78). ACM.
Thanh Niên. (2025, September 17). Giới trẻ thích tâm sự với Chatbot AI hơn với người yêu? https://thanhnien.vn/gioi-tre-thich-tam-su-voi-chatbot-ai-hon-voi-nguoi-yeu-18525091620212242.htm
U.S. Department of Health and Human Services, Office of the Surgeon General. (2023). Our epidemic of loneliness and isolation: The U.S. Surgeon General’s advisory on the healing effects of social connection and community.
Folk, D., & Dunn, E. (2026). How Does Turning to AI for Companionship Predict Loneliness and Vice Versa?. Psychological science, 37(4), 276–286. https://doi.org/10.1177/09567976261427747
Ngày đăng:
