Sci&Marcom GlossaryMô hình xuyên lý thuyết (transtheoretical model, TTM), còn gọi là mô hình các giai đoạn thay đổi, do Prochaska và DiClemente phát triển, dựa trên tiền đề rằng thay đổi hành vi là một quá trình chứ không phải một sự kiện (National Cancer Institute, 2005).
Năm giai đoạn của mô hình xuyên lý thuyết là gì?
Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (National Cancer Institute, 2005):
- Chưa có ý định (precontemplation): chưa định hành động trong sáu tháng tới.
- Có ý định (contemplation): định hành động trong sáu tháng tới.
- Chuẩn bị (preparation): định hành động trong vòng 30 ngày tới và đã có vài bước đầu.
- Hành động (action): đã thay đổi hành vi dưới sáu tháng.
- Duy trì (maintenance): đã thay đổi hành vi hơn sáu tháng.
Con người có thể bước vào quá trình ở bất kỳ giai đoạn nào, quay lại giai đoạn trước rồi bắt đầu lại, nên tái diễn không có nghĩa là thất bại hoàn toàn (National Cancer Institute, 2005).
Áp dụng mô hình xuyên lý thuyết trong truyền thông thế nào?
Ý tưởng cốt lõi là người ở mỗi giai đoạn được lợi từ can thiệp thiết kế riêng cho giai đoạn đó (National Cancer Institute, 2005). Ví dụ trong một chương trình cai thuốc lá: với người chưa có ý định, nên tăng nhận thức về nhu cầu thay đổi và cá nhân hóa thông tin về nguy cơ, lợi ích; với người đang chuẩn bị, nên giúp lập kế hoạch hành động cụ thể; với người đang duy trì, nên giúp đối phó, tìm lựa chọn thay thế và tránh tái nghiện (National Cancer Institute, 2005). Cách xác định mục tiêu theo từng nhóm công chúng được bàn trong bài mục tiêu và ngân sách truyền thông.
Phân biệt với thuyết hành vi có kế hoạch: TPB giải thích điều gì tạo nên ý định; mô hình xuyên lý thuyết mô tả người ta đang ở đâu trên hành trình thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Quay lại thói quen cũ có phải là thất bại?
Không hẳn. Mô hình cho rằng người ta có thể quay lại giai đoạn trước rồi bắt đầu lại quá trình (National Cancer Institute, 2005), nên chương trình tốt cần chuẩn bị sẵn cách hỗ trợ khi tái diễn.
Mô hình này có hạn chế gì?
Cách người ta đi qua các giai đoạn có thể khác nhau tùy loại hành vi, và mô hình ít hữu ích với những mối nguy mới được nhận diện hoặc biện pháp phòng ngừa mới xuất hiện (National Cancer Institute, 2005). Xem thêm bài truyền thông sức khỏe là gì.
