Có lẽ bạn từng thấy một bài đăng khuyên uống thứ này để “thải độc gan”, hay ăn thứ kia để “chữa khỏi” một bệnh nào đó. Những bài đăng như vậy thường được chia sẻ rất nhiều, đôi khi nhiều hơn cả các bài viết y khoa chính thống. Vì sao tin giả về sức khỏe lại dễ lan truyền đến vậy?
Tin giả sức khỏe phổ biến đến mức nào?
Theo một số nghiên cứu tổng hợp gần đây, thông tin sai lệch về sức khỏe trên mạng xã hội có vẻ là một vấn đề khá phổ biến, xuất hiện trên nhiều nền tảng khác nhau, và liên quan đến nhiều chủ đề, từ dinh dưỡng, vắc-xin, đến các phương pháp điều trị bệnh.
Một bài tổng quan các nghiên cứu (review of reviews), công bố năm 2025 trên tạp chí JMIR Public Health and Surveillance, đã tổng hợp nhiều nghiên cứu trước đó về chủ đề thông tin sai lệch y tế trên mạng xã hội. Bài tổng quan cho thấy đây là một hiện tượng có mặt ở nhiều nơi, dù mức độ và hình thức có thể khác nhau tùy nền tảng và khu vực.
Vì sao tin giả sức khỏe dễ lan truyền hơn tin chính xác?
Có vài yếu tố được nhiều nghiên cứu về truyền thông sức khỏe nhắc đến, có thể góp phần giải thích điều này:
- Tin giả thường được viết theo cách gây cảm xúc mạnh. Những nội dung gây sợ hãi, phẫn nộ, hoặc hy vọng quá mức thường dễ khiến người đọc muốn chia sẻ ngay, mà không kiểm tra lại thông tin.
- Tin giả thường đơn giản hóa vấn đề. Trong khi thông tin y khoa chính xác đôi khi phức tạp, có nhiều điều kiện đi kèm, tin giả lại thường đưa ra câu trả lời ngắn gọn, dễ hiểu, nghe có vẻ chắc chắn.
- Thuật toán mạng xã hội có xu hướng ưu tiên nội dung có tương tác cao. Nội dung gây chú ý mạnh, kể cả khi sai lệch, có thể được lan truyền rộng hơn nhờ cơ chế này.
- Tâm lý tìm kiếm giải pháp nhanh. Khi lo lắng về sức khỏe, nhiều người có xu hướng tìm kiếm câu trả lời nhanh chóng, dễ bị thu hút bởi những lời hứa hẹn hiệu quả tức thì.
Làm sao để nhận biết một thông tin sức khỏe có đáng tin không?
Dưới đây là một số gợi ý mang tính tham khảo, dựa trên các khuyến nghị phổ biến trong lĩnh vực truyền thông y tế:
- Xem nguồn thông tin đến từ đâu. Thông tin từ tổ chức y tế uy tín, bệnh viện, hoặc nghiên cứu khoa học đã công bố thường đáng tin hơn bài đăng cá nhân không rõ nguồn gốc.
- Cẩn trọng với những lời hứa “chữa khỏi hoàn toàn” hoặc “hiệu quả tức thì”. Y học thực sự thường không đơn giản đến vậy.
- Kiểm tra xem thông tin có được nhiều nguồn độc lập xác nhận không. Nếu chỉ có một nguồn duy nhất, hoặc chỉ lan truyền trong các nhóm không chính thống, nên thận trọng hơn.
- Chú ý đến cảm xúc khi đọc. Nếu một bài đăng khiến bạn cảm thấy sợ hãi hoặc phấn khích mạnh, đó có thể là dấu hiệu nên dừng lại kiểm tra kỹ hơn, trước khi tin hoặc chia sẻ.
- Tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi áp dụng bất kỳ phương pháp nào liên quan đến sức khỏe, thay vì chỉ dựa vào thông tin trên mạng xã hội.
Lời kết
Tin giả sức khỏe có vẻ dễ lan truyền hơn tin chính xác, một phần vì cách chúng được viết ra để đánh vào cảm xúc, và một phần do cách các nền tảng mạng xã hội vận hành. Việc chậm lại một chút, kiểm tra nguồn thông tin trước khi tin hoặc chia sẻ, có lẽ là một thói quen nhỏ nhưng có thể giúp ích, cả cho bản thân và những người xung quanh.
Đôi lời giới thiệu
Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúng (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.
Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về hi@dykhoa.com.
Tài liệu tham khảo
- Health misinformation on social media: a review of reviews. JMIR Public Health and Surveillance. 2025.
Ngày đăng