Vì sao lời tiên tri tận thế cứ sai mà vẫn có người tin và chia sẻ?

Lời tiên tri tận thế vẫn có người tin và chia sẻ dù đã sai nhiều lần, vì nó chạm vào cách bộ não và cộng đồng của chúng ta vận hành, chứ không đơn giản vì người tin “kém hiểu biết”. Thông tin tiêu cực, gây bất ngờ dễ được nhớ và truyền đi hơn (Bebbington và cộng sự, 2017; Vosoughi và cộng sự, 2018). Khi lời tiên tri không thành, nhiều người tìm cách diễn giải lại thay vì từ bỏ niềm tin (Dawson, 1999). Còn khi bấm chia sẻ, phần lớn chúng ta chỉ đơn giản là chưa dừng lại để nghĩ xem điều đó có đúng không (Pennycook & Rand, 2021).

Tóm tắt nhanh:

• Trong thí nghiệm truyền tin, chi tiết tiêu cực được giữ lại tốt hơn, còn chi tiết mơ hồ dần bị hiểu theo hướng tiêu cực (Bebbington và cộng sự, 2017).
• Trên Twitter, tin sai có khả năng được chia sẻ lại cao hơn tin thật 70%, chủ yếu do con người chứ không phải tài khoản tự động (Vosoughi và cộng sự, 2018).
• Khi lời tiên tri thất bại, cách phản ứng phổ biến nhất là diễn giải lại sự thất bại, không phải từ bỏ niềm tin (Dawson, 1999).
• Một lời nhắc nhỏ để chú ý đến độ chính xác có thể giúp người dùng chia sẻ cẩn trọng hơn (Pennycook & Rand, 2021).

Những ngày này, “ngày tận thế 13/11/2026” đang được chia sẻ khắp mạng xã hội. Trước đó là ngày 21/12/2012, ngày mà nhiều người tin là lịch của người Maya “kết thúc”. Khi ấy, NASA đã phải phát hành video giải thích vì sao thế giới sẽ không tận thế (Nuwer, 2012). Ngày qua đi, thế giới vẫn bình thường. Vậy vì sao những lời tiên tri như vậy vẫn tiếp tục xuất hiện và lan truyền?

Bài viết này không nhằm đánh giá niềm tin tôn giáo hay tâm linh của bất kỳ ai. Nó chỉ tập trung vào một câu hỏi của truyền thông khoa họcTruyền thông khoa học (Science communication)Truyền thông khoa học là việc dùng kỹ năng, phương tiện, hoạt động và đối thoại phù hợp để tạo ra ở người nghe một hoặc nhiều phản hồi với khoa học: nhận biết, thích thú, quan tâm, hình thành quan điểm và hiểu biết.Xem giải thích đầy đủ →: điều gì khiến những dự báo có ngày giờ cụ thể về tận thế dễ được tin và dễ lan truyền.

Vì sao tin về tận thế dễ thu hút sự chú ý?

Vì bộ não có xu hướng ưu tiên thông tin tiêu cực. Trong một nghiên cứu, các nhà tâm lý học cho 92 chuỗi người lần lượt kể lại một câu chuyện cho nhau, giống trò chơi “tam sao thất bản”. Câu chuyện có cả chi tiết tích cực, tiêu cực và mơ hồ. Kết quả: chi tiết tiêu cực được giữ lại tốt hơn chi tiết tích cực. Các chi tiết mơ hồ thì dần bị kể lại theo hướng tiêu cực hơn (Bebbington và cộng sự, 2017).

Tin tận thế còn có một yếu tố khác: sự mới lạ. Nghiên cứu lớn trên Twitter giai đoạn 2006-2017, với khoảng 126.000 chuỗi chia sẻ và 3 triệu người dùng, cho thấy tin sai thường mới lạ hơn tin thật. Phản hồi với tin sai cũng chứa nhiều cảm xúc ngạc nhiên, sợ hãi và ghê sợ hơn (Vosoughi và cộng sự, 2018). Một “lời tiên tri khoa học có ngày giờ cụ thể” hội đủ cả hai yếu tố: vừa đáng sợ, vừa lạ.

Xu hướng này giải thích một phần vì sao ta dễ sa vào doomscrolling, tức lướt mãi những tin xấu dù thấy mệt mỏi.

Vì sao lời tiên tri đã sai mà vẫn có người tin?

Vì từ bỏ một niềm tin đã gắn bó lâu là điều rất khó, nên con người thường tìm cách diễn giải lại sự việc. Câu chuyện hay được nhắc nhất là cuốn sách năm 1956 của nhà tâm lý học Leon Festinger và cộng sự về một nhóm nhỏ ở Mỹ. Nhóm này tin rằng một trận lụt lớn sẽ xảy ra và họ sẽ được giải cứu. Theo cuốn sách, khi điều đó không xảy ra, nhóm không tan rã, và một số thành viên nòng cốt còn tích cực thuyết phục người khác hơn trước (Dawson, 1999).

Festinger giải thích hiện tượng này bằng thuyết bất hòa nhận thức (cognitive dissonance). Khi niềm tin và thực tế mâu thuẫn, con người thấy khó chịu và tìm cách giảm bớt cảm giác đó. Một cách là kéo thêm người khác cùng tin, để niềm tin của mình có vẻ đúng hơn (Dawson, 1999).

Tuy nhiên, chính câu chuyện kinh điển này đang bị đặt lại vấn đề. Năm 2026, nhà nghiên cứu Thomas Kelly công bố phân tích dựa trên hồ sơ lưu trữ mới được mở của Festinger. Ông cho rằng các nhà nghiên cứu đã can thiệp và ảnh hưởng đến hành vi của nhóm, nhóm đã tích cực lôi kéo người khác từ trước khi lời tiên tri thất bại, và nhóm thực ra đã tan rã sau đó (Kelly, 2026). Đây là phát hiện mới, cần thêm thời gian để giới học thuật thẩm định. Nhưng nó là lời nhắc rằng ngay cả một nghiên cứu nổi tiếng cũng cần được kiểm chứng lại.

Ngay cả trước phát hiện này, các nghiên cứu khác đã cho thấy bức tranh phức tạp hơn. Nhà xã hội học Lorne Dawson tổng quan khoảng 17 nghiên cứu về các nhóm có lời tiên tri thất bại. Ông nhận thấy chỉ một số ít nhóm tăng cường thuyết phục người khác. Phần lớn vẫn tồn tại theo những cách khác (Dawson, 1999). Cách phổ biến nhất là diễn giải lại sự thất bại. Bảng dưới đây tóm tắt bốn kiểu diễn giải mà Dawson ghi nhận.

Nguồn: Dawson (1999).

Dawson cũng chỉ ra các yếu tố giúp niềm tin “sống sót”: người dẫn dắt phản ứng nhanh và tự tin, cộng đồng gắn bó, và lời tiên tri càng mơ hồ thì càng dễ diễn giải lại (Dawson, 1999). Điều đáng chú ý là kiểu “tính sai thời điểm” rất giống cách các ngày tận thế mới liên tục được đưa ra sau mỗi lần ngày cũ trôi qua.

Niềm tin vào tận thế đáp ứng nhu cầu tâm lý nào?

Nghiên cứu về một hiện tượng gần gũi là thuyết âm mưu gợi ý ba nhóm nhu cầu. Douglas và cộng sự (2017) tổng hợp rằng con người tìm đến những niềm tin này vì muốn hiểu thế giới xung quanh, muốn cảm thấy an toàn và kiểm soát được, và muốn thấy bản thân cùng nhóm của mình tích cực.

Một lời tiên tri tận thế có thể mang lại cảm giác “mình biết điều người khác không biết”, hoặc một lời giải thích gọn gàng cho những lo âu về thời cuộc. Tuy nhiên, cũng tổng quan này nhận xét chưa có bằng chứng cho thấy những niềm tin như vậy thực sự đáp ứng được các nhu cầu kể trên. Với nhiều người, chúng hấp dẫn hơn là thỏa mãn (Douglas và cộng sự, 2017). Cần lưu ý đây là nghiên cứu về thuyết âm mưuThuyết âm mưu (Conspiracy theory)Thuyết âm mưu là niềm tin rằng các sự kiện đang bị những thế lực quyền lực bí mật thao túng với ý đồ xấu, không dựa trên bằng chứng quyết định và thiếu logic, khác với những âm mưu có thật được phanh phui bằng dữ kiện kiểm chứng được.Xem giải thích đầy đủ →, nên chỉ nên dùng như một gợi ý để hiểu niềm tin tận thế, không phải kết luận trực tiếp.

Vì sao ta chia sẻ dù chưa chắc là thật?

Thường là vì ta không dừng lại để kiểm tra, chứ không phải vì cố ý lan truyền tin sai. Pennycook và Rand (2021) tổng hợp rằng điều người dùng tin và điều họ chia sẻ trên mạng xã hội khác nhau khá nhiều. Các tác giả cho rằng nguyên nhân chủ yếu là sự thiếu chú ý: khi lướt mạng, ta chú ý đến việc tin có thú vị hay không, nhiều hơn là có đúng hay không.

Dữ liệu từ Twitter cũng cho thấy con người, chứ không phải tài khoản tự động, là lực đẩy chính khiến tin sai lan nhanh (Vosoughi và cộng sự, 2018). Nói cách khác, mỗi lượt chia sẻ của chúng ta đều có ý nghĩa.

Nên làm gì khi người thân chia sẻ tin tận thế?

Hãy bắt đầu bằng sự tôn trọng, không phải sự chế giễu. Các gợi ý dưới đây được rút ra từ những nghiên cứu nêu trên, không phải một quy trình đã được kiểm chứng riêng cho tin tận thế:

• Hỏi về nguồn, thay vì phán xét. Một câu hỏi nhẹ nhàng như “Tin này lấy từ đâu vậy?” giúp người kia tự chú ý đến độ chính xác. Nghiên cứu cho thấy những lời nhắc chú ý đến độ chính xác có thể giúp người dùng chia sẻ cẩn trọng hơn (Pennycook & Rand, 2021).
• Thừa nhận cảm xúc. Tin tận thế thường gắn với lo âu. Ghi nhận nỗi lo của người kia trước khi đưa thông tin sẽ dễ được lắng nghe hơn.
• Chia sẻ nguồn gốc câu chuyện. Với ngày 13/11/2026, việc biết đó là một mô hình dân số năm 1960, và ngày cụ thể là sinh nhật tác giả, thường thuyết phục hơn một câu “tin giả đấy”.
• Tách niềm tin cá nhân khỏi thông tin sai. Ta có thể tôn trọng đức tin của người khác, đồng thời vẫn chỉ ra một thông tin cụ thể là chưa có cơ sở.

Nếu muốn chủ động hơn, bạn có thể tìm hiểu phương pháp tiêm phòng tâm lý, tức giúp mọi người nhận ra thủ thuật của tin sai trước khi gặp nó, và cách đánh giá thông tin khoa học trên mạng.

Câu hỏi thường gặp

Người tin lời tiên tri tận thế có phải là người kém hiểu biết?

Không nên kết luận như vậy. Các xu hướng như chú ý nhiều hơn đến thông tin tiêu cực hay chia sẻ khi chưa kiểm tra đều xuất hiện ở người bình thường trong nghiên cứu (Bebbington và cộng sự, 2017; Pennycook & Rand, 2021). Bối cảnh cộng đồng và người dẫn dắt cũng ảnh hưởng mạnh đến niềm tin (Dawson, 1999).

Có phải lời tiên tri thất bại luôn khiến người tin càng tin hơn?

Không phải luôn luôn. Đây là kết luận nổi tiếng từ cuốn sách của Festinger, nhưng tổng quan của Dawson (1999) cho thấy chỉ một số ít nhóm tăng cường thuyết phục người khác sau thất bại. Nhiều nhóm suy yếu hoặc tan rã, nhất là khi người dẫn dắt lúng túng. Bản thân trường hợp gốc của Festinger cũng đang bị phân tích lưu trữ mới đặt nghi vấn (Kelly, 2026).

Tin sai có thực sự lan nhanh hơn tin thật?

Trong dữ liệu Twitter giai đoạn 2006-2017, có. Tin sai lan xa, nhanh, sâu và rộng hơn tin thật ở mọi chủ đề, và có khả năng được chia sẻ lại cao hơn 70% (Vosoughi và cộng sự, 2018). Kết quả này đến từ một nền tảng và một giai đoạn cụ thể, nên cần thận trọng khi áp dụng cho mọi mạng xã hội hiện nay.

Có nên tranh luận gay gắt để thuyết phục người tin?

Thường là không hiệu quả. Khi niềm tin gắn với cộng đồng và bản sắc, người ta có xu hướng diễn giải lại thông tin để bảo vệ niềm tin (Dawson, 1999). Một cuộc trò chuyện tôn trọng, tập trung vào nguồn gốc thông tin, có nhiều khả năng mở ra suy nghĩ hơn.

Điều gì nên nhớ?

Lời tiên tri tận thế lan truyền không phải vì người tin “ngây thơ”, mà vì chúng chạm vào những xu hướng rất con người: chú ý đến điều đáng sợ, bị cuốn hút bởi điều mới lạ, và khó từ bỏ một niềm tin đã gắn bó. Hiểu được điều này giúp ta nói chuyện với người thân bằng sự cảm thông thay vì chế giễu. Và trước khi bấm chia sẻ một “ngày tận thế” mới, hãy dừng lại vài giây để hỏi: thông tin này đến từ đâu?

Đôi lời giới thiệu

Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là những cách thức để hoạt động và lợi ích của giáo dục đại học, nghiên cứu được chia sẻ với công chúng; theo NCCPE, đây là quá trình hai chiều, có tương tác và lắng nghe, nhằm tạo lợi ích cho cả hai bên.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.

Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].