Truyền thông khoa học ở Việt Nam đang ở đâu sau Nghị quyết 57?

Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí đột phá, và yêu cầu “Có chương trình tuyên truyềnTuyên truyền (Propaganda)Tuyên truyền (propaganda) là nỗ lực có chủ ý và có hệ thống nhằm định hình nhận thức, thao túng suy nghĩ và điều hướng hành vi, để đạt được phản ứng phục vụ ý đồ của người tuyên truyền.Xem giải thích đầy đủ →, giáo dục hiệu quả để nâng cao nhận thức” (Bộ Chính trị, 2024). Như vậy, việc đưa khoa học đến với xã hội đã có chỗ đứng rõ ràng trong văn kiện chính sách. Tuy vậy, người viết chưa tìm thấy bộ số liệu chính thức, công khai nào đo lường thực trạng truyền thông khoa họcTruyền thông khoa học (Science communication)Truyền thông khoa học là việc dùng kỹ năng, phương tiện, hoạt động và đối thoại phù hợp để tạo ra ở người nghe một hoặc nhiều phản hồi với khoa học: nhận biết, thích thú, quan tâm, hình thành quan điểm và hiểu biết.Xem giải thích đầy đủ → Việt Nam, nên bức tranh hiện nay chủ yếu được ghép từ văn bản chính sách và một số nghiên cứu quy mô nhỏ.

Tóm tắt nhanh:

• Nghị quyết 57 không dùng cụm từ “truyền thông khoa học”, nhưng nhấn mạnh tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức và phong trào “học tập số” trong cán bộ, công chức và Nhân dân.
• Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (Luật số 93/2025/QH15) có hiệu lực từ ngày 1/10/2025; ngày 18/5 hằng năm là Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam.
• Các nghiên cứu với nhà báo khoa học và nhà nghiên cứu y sinh tại Việt Nam cho thấy rào cản nằm nhiều ở năng lực, thời gian và cơ chế hỗ trợ.
• Chưa có dữ liệu quốc gia công khai về thực trạng truyền thông khoa học, nên mọi nhận định hiện nay nên được hiểu là tạm thời.

Nghị quyết 57 nói gì về việc đưa khoa học đến với xã hội?

Nghị quyết không dùng cụm từ “truyền thông khoa học”, nhưng có nhiều yêu cầu gần với lĩnh vực này. Trong bản văn được đăng trên Tạp chí Quản lý nhà nước mà người viết đã đọc, mục III về nhiệm vụ, giải pháp mở đầu bằng nhiệm vụ “Nâng cao nhận thức, đột phá về đổi mới tư duy, xác định quyết tâm chính trị mạnh mẽ” (Bộ Chính trị, 2024).

Trong nhiệm vụ này, văn kiện yêu cầu “Có chương trình tuyên truyền, giáo dục hiệu quả để nâng cao nhận thức, quyết tâm” về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong cả hệ thống chính trị, người dân và doanh nghiệp, nhằm “tạo niềm tin, khí thế mới trong xã hội”. Văn kiện cũng yêu cầu “Triển khai sâu rộng phong trào “học tập số”, phổ cập, nâng cao kiến thức khoa học, công nghệ, kiến thức số trong cán bộ, công chức và Nhân dân”, đồng thời “Mở rộng đa dạng các hình thức tôn vinh, biểu dương, khen thưởng kịp thời, xứng đáng các nhà khoa học” (Bộ Chính trị, 2024).

Cách đọc: ngôn ngữ của văn kiện thiên về “tuyên truyền”, “giáo dục” và “phổ cập”, tức là dòng thông tin đi từ cơ quan, nhà khoa học đến người dân. Với người làm nghề, câu hỏi tiếp theo là làm sao để người dân không chỉ “biết” mà còn được hỏi, được góp ý, như cách lĩnh vực này đã chuyển dịch từ mô hình thâm hụt đến tham gia công chúng.

Luật và văn bản thi hành năm 2025 đến 2026 bổ sung điều gì?

Khung pháp lý đã được cụ thể hóa bằng một đạo luật mới. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, số 93/2025/QH15, được ban hành ngày 27/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/10/2025 (Quốc hội, 2025). Theo Báo Đại biểu Nhân dân, Điều 7 của Luật này là căn cứ để ngày 18/5 hằng năm là Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam (Hà, 2026).

Năm 2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành văn bản hướng dẫn, trong đó khuyến khích “tăng cường sản xuất và phát sóng các phóng sự, phim tài liệu, tin bài giới thiệu về thành tựu khoa học”, lan tỏa trên “các phương tiện thông tin đại chúng, Cổng Thông tin điện tử và các nền tảng số, mạng xã hội”; các hoạt động chính diễn ra từ ngày 15 đến 20/5/2026 (Hà, 2026). Trọng tâm vẫn là giới thiệu thành tựu, phù hợp với tinh thần tôn vinh trong Nghị quyết 57.

Ở cấp nghị định, Nghị định số 268/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025 quy định chi tiết một số điều của Luật về đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp sáng tạo. Văn bản nhắc đến việc “thúc đẩy văn hóa đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp sáng tạo” (Điều 1), và từ “truyền thông” xuất hiện trong yêu cầu “Có giải pháp hỗ trợ thông tin, truyền thông, xúc tiến thương mại cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo” (Điều 8) (Chính phủ, 2025). Nói cách khác, ở văn bản này, truyền thông được nhìn chủ yếu như một công cụ hỗ trợ doanh nghiệp, khác với truyền thông khoa học theo nghĩa giúp công chúng hiểu và tham gia vào khoa học.

Thực tiễn truyền thông khoa học ở Việt Nam có dữ liệu gì?

Dữ liệu còn ít và rời rạc. Người viết chưa tìm thấy khảo sát quốc gia công khai nào về chủ đề này; hai nghiên cứu bình duyệtBình duyệt (Peer review)Bình duyệt là quy trình các chuyên gia cùng lĩnh vực xem xét kỹ một bản thảo khoa học trước khi tạp chí quyết định đăng, nhằm lọc nghiên cứu kém chất lượng và giúp tác giả sửa lỗi, làm rõ lập luận.Xem giải thích đầy đủ → dưới đây là những mảnh ghép hiếm hoi, cần đọc kèm giới hạn của chúng.

Nghiên cứu thứ nhất phỏng vấn 40 phóng viên, biên tập viên khoa học Việt Nam qua ba đợt từ năm 2012 đến năm 2020. Các nhà báo cho biết họ rất khó xác lập khoa học thành một mảng tin chính danh; theo họ, biên tập viên thiếu kiến thức và thái độ để thấy giá trị của tin khoa học, và tin khoa học hiếm khi được nhắc đến trong giao ban hằng ngày. Về phía nhà khoa học, nhiều người chưa thấy giá trị của việc đưa nghiên cứu ra ngoài giới học thuật, lo ngại bị đưa tin sai hoặc giật gân, và với tư cách viên chức, họ thường cần được cho phép trước khi trả lời báo chí. Nhóm tác giả cũng ghi nhận đào tạo và hướng dẫn nghề nghiệp tạo ra khác biệt đáng kể trong thời gian ngắn (Tran & Nguyen, 2023).

Nghiên cứu thứ hai khảo sát trực tuyến năm 2019 với 70 nhà nghiên cứu y sinh tại các cơ sở của Đơn vị Nghiên cứu Lâm sàng Đại học Oxford (OUCRU) và một số đơn vị khác, trong đó 63 người làm việc tại Việt Nam. Có 94,3% cho rằng truyền thông khoa học là cần thiết, nhưng 95,7% mô tả hoạt động gắn kết công chúng chủ yếu là nâng cao hiểu biết của công chúng, và chỉ 31,4% xem đây là quá trình hai chiều. Các rào cản được nêu nhiều nhất là thiếu năng lực (78,6%), thiếu hỗ trợ (70%) và thiếu thời gian (52,9%); 71,4% muốn có hội thảo rèn kỹ năng truyền thông khoa học (Tran Dong Thai và cộng sự, 2023). Phần lớn người trả lời là nhân viên OUCRU, nơi có bộ phận gắn kết công chúng riêng, nên kết quả không đại diện cho giới nghiên cứu Việt Nam.

Sau Nghị quyết 57, khoảng trống nào cần được lấp?

Từ các nguồn trên, có thể thấy ba khoảng trống chính.

• Dữ liệu nền. Nghị quyết đặt mục tiêu “tạo niềm tin” trong xã hội (Bộ Chính trị, 2024), nhưng chưa có số liệu công khai để biết điểm xuất phát. Một khảo sát định kỳ về hiểu biết và niềm tin của người dân với khoa học sẽ giúp đánh giá hiệu quả các chương trình.
• Năng lực con người. Cả nhà báo lẫn nhà nghiên cứu đều nêu nhu cầu đào tạo (Tran & Nguyen, 2023; Tran Dong Thai và cộng sự, 2023). Các kỹ năng cốt lõi của truyền thông khoa học có thể học được, và câu hỏi nhà khoa học có cần học truyền thông không vì thế ngày càng thiết thực.
• Cơ chế hỗ trợ. Thiếu hỗ trợ từ tổ chức là rào cản được 70% người trả lời nêu trong khảo sát năm 2019 (Tran Dong Thai và cộng sự, 2023). Bộ phận truyền thông khoa học trong viện, trường có thể giúp nhà khoa học tiết kiệm thời gian khi làm việc với báo chí.

Câu hỏi thường gặp

Nghị quyết 57 có dùng cụm từ “truyền thông khoa học” không?

Trong bản văn người viết đã đọc thì không. Văn kiện dùng các cụm như “tuyên truyền, giáo dục” và “nâng cao nhận thức” (Bộ Chính trị, 2024), vốn thuộc phạm vi rộng của truyền thông khoa học.

Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam là ngày nào?

Đó là ngày 18/5 hằng năm. Báo Đại biểu Nhân dân dẫn Điều 7 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 làm căn cứ cho ngày này (Hà, 2026).

Có số liệu chính thức về thực trạng truyền thông khoa học ở Việt Nam không?

Người viết chưa tìm thấy. Các nghiên cứu hiện có quy mô nhỏ: 40 nhà báo (Tran & Nguyen, 2023) và 70 nhà nghiên cứu y sinh, phần lớn thuộc một tổ chức (Tran Dong Thai và cộng sự, 2023), nên không thể khái quát cho toàn bộ hệ thống.

Điều gì nên nhớ?

Nghị quyết 57 và Luật năm 2025 đã đưa việc nâng cao nhận thức, phổ cập kiến thức khoa học vào chương trình hành động, kèm một ngày khoa học quốc gia làm điểm hẹn truyền thông hằng năm. Bằng chứng hiện có cho thấy điểm nghẽn nằm ở năng lực, thời gian và cơ chế hỗ trợ, trong khi dữ liệu nền về thực trạng vẫn còn thiếu. Với người làm nghề, đây là lúc vừa tận dụng hành lang chính sách, vừa góp phần đo lường và nâng chất lượng truyền thông. Các bài liên quan có trong chuyên đề Truyền thông khoa học: bắt đầu từ đâu?.

Đọc thêm: Báo chí khoa học ở Việt Nam đang gặp những rào cản gì?

Đôi lời giới thiệu

Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là những cách thức để hoạt động và lợi ích của giáo dục đại học, nghiên cứu được chia sẻ với công chúng; theo NCCPE, đây là quá trình hai chiều, có tương tác và lắng nghe, nhằm tạo lợi ích cho cả hai bên.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.

Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].