Sci&Marcom GlossaryVì sao nhiều người vẫn bất đồng gay gắt về những điều mà giới chuyên gia gần như đã thống nhất? Kahan và cs. (2011) trả lời bằng khái niệm nhận thức văn hóa: xu hướng mỗi người điều chỉnh nhận thức về rủi ro và các dữ kiện liên quan cho phù hợp với những đánh giá đạo đức mà nhóm của họ chia sẻ.
Nhận thức văn hóa vận hành ra sao?
Nhóm tác giả khảo sát trực tuyến 1.500 người trưởng thành ở Mỹ vào tháng 7/2009, xếp họ theo hai trục giá trị: thứ bậc với bình đẳng, và cá nhân với cộng đồng (Kahan và cs., 2011). Họ hỏi về ba chủ đề: biến đổi khí hậu, chôn lấp chất thải hạt nhân và việc cho phép mang súng giấu kín.
Trong phần thí nghiệm, người tham gia đọc trích đoạn của một tác giả giả định được giới thiệu là thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ. Khi tác giả này cho rằng biến đổi khí hậu có rủi ro cao, 88% người thuộc nhóm bình đẳng, cộng đồng đồng ý đây là một chuyên gia đáng tin, nhưng chỉ 23% người thuộc nhóm thứ bậc, cá nhân đồng ý (Kahan và cs., 2011). Nói cách khác, uy tín chuyên gia được đánh giá tùy kết luận có hợp với giá trị của người đọc hay không.
Điều này có ý nghĩa gì với truyền thông khoa học?
Kết quả cho thấy văn hóa ảnh hưởng cả đến việc người ta nghĩ có tồn tại đồng thuận khoa học hay không (Kahan và cs., 2011). Phân biệt với mô hình thiếu hụt: nếu bất đồng chỉ do thiếu thông tin, cung cấp thêm dữ kiện là đủ; nhận thức văn hóa gợi ý rằng ai nói và thông điệp chạm đến giá trị nào cũng quan trọng. Bài bản sắc văn hóa và sự đồng thuận khoa học bàn sâu hơn về phân cực này.
Câu hỏi thường gặp
Nhận thức văn hóa có giống suy luận có động cơ không?
Hai khái niệm gần nhau: cả hai mô tả việc niềm tin sẵn có chi phối cách đón nhận bằng chứng. Nhận thức văn hóa nhấn mạnh vai trò của giá trị nhóm. Xem thêm bài vì sao sự thật khoa học không lay chuyển niềm tin.
Kết quả nghiên cứu ở Mỹ có áp dụng cho Việt Nam không?
Không nên suy thẳng. Mẫu khảo sát và các trục giá trị của Kahan và cs. (2011) được xây dựng cho bối cảnh Mỹ; cần nghiên cứu riêng trước khi kết luận về công chúng Việt Nam.
