Sci&Marcom GlossaryNhiều hoạt động truyền thông khoa học từng được thiết kế dựa trên một giả định đơn giản: công chúng hoài nghi vì thiếu kiến thức, nên cứ cung cấp thêm dữ kiện là thái độ sẽ thay đổi. Giới nghiên cứu gọi giả định này là mô hình thiếu hụt. Hiểu nó giúp người làm truyền thông tránh một lỗi rất phổ biến khi nói chuyện khoa học với công chúng.
Mô hình thiếu hụt giả định điều gì?
Mô hình này mô tả người không làm khoa học như những người đơn giản là chưa được biết khoa học nói gì về một vấn đề (National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine [NASEM], 2017). Từ đó, nhiệm vụ của truyền thông được hiểu là lấp chỗ trống kiến thức: giải thích nhiều hơn và rõ hơn.
Báo cáo của Thượng viện Anh năm 2000 ghi nhận rằng cách làm “hiểu biết khoa học của công chúng” kiểu cũ được giới học thuật gọi là mô hình thiếu hụt, và bị phê phán là nhìn về quá khứ, hàm ý xem nhẹ công chúng (House of Lords Select Committee on Science and Technology, 2000). Bối cảnh này được kể lại trong bài lịch sử truyền thông khoa học từ Báo cáo Bodmer đến nay.
Vì sao mô hình thiếu hụt thường không đúng?
Vì kiến thức không quyết định thái độ một cách đơn giản như mô hình giả định. NASEM (2017) nhận định mô hình này phổ biến, dễ hiểu và hấp dẫn nhưng thường không đứng vững. Khi đã tính đến giá trị, niềm tin và các tín hiệu truyền thông, mối liên hệ giữa kiến thức và thái độ chỉ dương yếu, không tồn tại, thậm chí âm (NASEM, 2017).
Simis và cs. (2016) cho rằng truyền thông khoa học cho công chúng phức tạp hơn nhiều so với giả định của mô hình thiếu hụt. Theo nhóm tác giả, mô hình này vẫn dai dẳng một phần vì quá trình đào tạo khiến nhà khoa học tin rằng công chúng xử lý thông tin theo lối duy lý.
Mô hình thiếu hụt khác gì mô hình đối thoại?
Mô hình thiếu hụt là truyền đạt một chiều, từ chuyên gia đến công chúng. Ngược lại, cách tiếp cận đối thoại nhấn mạnh trao đổi hai chiều, nơi các hệ giá trị khác nhau được đưa ra thảo luận (House of Lords Select Committee on Science and Technology, 2000). Sự chuyển dịch từ mô hình một chiều sang mô hình tham gia cũng được phân tích trong bài truyền thông phát triển bền vững là gì.
Câu hỏi thường gặp
Cung cấp thông tin khoa học có còn cần thiết không?
Có. Chia sẻ phát hiện khoa học vẫn là một mục tiêu của truyền thông khoa học (NASEM, 2017). Điều cần tránh là giả định rằng chỉ cần thêm thông tin là đủ để thay đổi thái độ.
Mô hình thiếu hụt có phải là PUS không?
Không hoàn toàn. PUS (hiểu biết khoa học của công chúng) là tên một phong trào và lĩnh vực, còn mô hình thiếu hụt là giả định nằm bên dưới cách làm PUS kiểu cũ (House of Lords Select Committee on Science and Technology, 2000). Xem thêm truyền thông khoa học là gì.
