Thảm họa hóa chất East Palestine 2023: bài học từ Mô hình ra quyết định hành động bảo vệ

Bối cảnh sự việc

Tối ngày 3 tháng 2 năm 2023, một đoàn tàu chở hàng của công ty Norfolk Southern trật bánh tại thị trấn East Palestine, bang Ohio, Mỹ. Trong số các toa trật bánh, 20 toa chứa hóa chất nguy hại, bao gồm vinyl chloride, ethylene glycol và butyl acrylate.

Ba ngày sau, để ngăn nguy cơ nổ, lực lượng ứng phó quyết định đốt xả có kiểm soát năm toa chứa vinyl chloride. Hành động này khiến gần 2.000 trong số 4.700 cư dân thị trấn phải sơ tán trong bán kính khoảng 1,6 km. Sự kiện nhanh chóng trở thành khủng hoảng truyền thông quốc gia, đặt câu hỏi về mức độ minh bạch thông tin từ chính quyền địa phương và liên bang.

Khung lý thuyết áp dụng

Case study này phù hợp để phân tích qua Mô hình ra quyết định hành động bảo vệ (Protective Action Decision Model – PADM), do Lindell và Perry phát triển. Mô hình này mô tả quá trình một cá nhân tiếp nhận cảnh báo, diễn giải mức độ đe dọa, rồi mới quyết định có thực hiện hành động bảo vệ như sơ tán hay trú ẩn tại chỗ hay không.

PADM nhấn mạnh rằng hiệu quả cảnh báo không chỉ phụ thuộc vào nội dung thông điệp. Hiệu quả còn phụ thuộc vào mức độ tin cậy của nguồn phát cảnh báo, tính nhất quán giữa các nguồn, và khả năng công chúng xác minh thông tin qua các kênh khác. Khi các yếu tố này thiếu đồng bộ, người dân có xu hướng trì hoãn hành động bảo vệ hoặc tự đánh giá rủi roĐánh giá rủi ro (Risk assessment)Đánh giá rủi ro là quy trình khoa học mang tính hệ thống nhằm nhận diện các mối nguy tiềm ẩn, phân tích xác suất xảy ra và ước tính mức độ thiệt hại đối với con người hoặc môi trường.Xem giải thích đầy đủ → theo cảm tính.

Phân tích sự kiện

Một nghiên cứu công bố năm 2024 trên tạp chí truy cập mởTruy cập mở (Open access)Truy cập mở là việc cung cấp trực tuyến miễn phí và không bị rào cản bản quyền đối với các ấn phẩm học thuật có bình duyệt, cho phép người dùng đọc, tải về và tái sử dụng hợp pháp.Xem giải thích đầy đủ → International Journal of Disaster Risk Reduction đã khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định thực hiện hành động bảo vệ tại hộ gia đình sau vụ East Palestine. Nghiên cứu chỉ ra rằng khác với thảm họa tự nhiên, thảm họa công nghiệp đặt ra thách thức lớn hơn cho hệ thống cảnh báo công chúng. Nguyên nhân là việc xác định loại hóa chất và mức độ nguy hiểm đòi hỏi thời gian, trong khi công chúng cần thông tin ngay lập tức để ra quyết định.

Kết quả nghiên cứu cho thấy cảm nhận về hiệu quả truyền thông rủi roTruyền thông rủi ro (Risk communication)Truyền thông rủi ro là việc trao đổi thông tin, lời khuyên và ý kiến theo thời gian thực giữa các chuyên gia, nhà chức trách và công chúng đang đối mặt với các nguy cơ đe dọa sinh mệnh hoặc tài sản.Xem giải thích đầy đủ → là yếu tố dự báo mạnh nhất cho quyết định di dời của người dân, mạnh hơn cả bản thân mức độ phơi nhiễm hóa chất thực tế. Nói cách khác, người dân tin và hành động dựa trên cách thông tin được truyền tải, không chỉ dựa trên dữ liệu khoa học thuần túy.

Báo cáo đánh giá sau sự kiện (After-Action Review) do chính quyền East Palestine ủy quyền thực hiện cũng ghi nhận 39 khuyến nghị cải thiện, tập trung vào bốn nhóm: phối hợp liên ngành, lập kế hoạch, hệ thống – trang thiết bị và đào tạo. Nhiều khuyến nghị liên quan trực tiếp đến việc cải thiện kênh truyền thông giữa cơ quan chức năng và cư dân trong giai đoạn khẩn cấp.

Bài học cho truyền thông khoa học

Case study East Palestine đưa ra ba bài học cho truyền thông khủng hoảng và truyền thông khoa học.

Thứ nhất, thông điệp cảnh báo trong thảm họa công nghiệp cần được cập nhật liên tục khi dữ liệu về hóa chất thay đổi. Sự im lặng hoặc chậm trễ thông tin, dù vì lý do chờ xác minh khoa học, dễ bị công chúng diễn giải thành che giấu.

Thứ hai, cơ quan chức năng cần công bố cả những gì chưa biết, không chỉ những gì đã biết. Việc thừa nhận giới hạn thông tin tại thời điểm khủng hoảng giúp duy trì niềm tin công chúng tốt hơn so với việc trấn an quá mức rồi phải điều chỉnh sau.

Thứ ba, hiệu quả truyền thông rủi ro cần được đo lường như một biến số độc lập, tách khỏi mức độ nguy hiểm khách quan. Người làm truyền thông khoa họcTruyền thông khoa học (Science communication)Truyền thông khoa học là hoạt động trao đổi thông tin khoa học giữa các nhà khoa học, nhà truyền thông và công chúng, nhằm tạo ra nhận thức, sự quan tâm, ý kiến và hiểu biết về khoa học.Xem giải thích đầy đủ → cần đầu tư vào cách trình bày thông tin, không chỉ vào độ chính xác của bản thân thông tin đó.

Đôi lời giới thiệu

Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là quá trình tương tác và đối thoại hai chiều giữa các nhà nghiên cứu và công chúng, tạo ra lợi ích song phương và nâng cao chất lượng khoa học.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.

Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].

Tài liệu tham khảo

Toland, J., Whelton, A., Wukich, C., & Spearing, L. A. (2024). What drives household protective actions in an industrial crisis? Insights from the East Palestine train derailment. Sustainable Cities and Society. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2210670724006917

United States Environmental Protection Agency. (n.d.). East Palestine, Ohio train derailment. https://www.epa.gov/east-palestine-oh-train-derailment

Ngày đăng