Sci&Marcom GlossaryGiả dược (placebo) là chất không có hoạt tính, được làm giống thuốc hoặc phương pháp điều trị đang thử nghiệm. Hiệu ứng giả dược (placebo effect) là kết quả sức khỏe có lợi xuất hiện nhờ người bệnh kỳ vọng rằng can thiệp sẽ giúp mình (National Center for Complementary and Integrative Health, 2020).
Đáp ứng giả dược khác hiệu ứng giả dược thế nào?
Hai khái niệm này hay bị dùng lẫn. Theo Hafliðadóttir và cs. (2021):
- Đáp ứng giả dược (placebo response): mọi thay đổi sức khỏe sau khi dùng một can thiệp không có hoạt tính, bao gồm cả bệnh tự diễn tiến và hiện tượng hồi quy về giá trị trung bình.
- Hiệu ứng giả dược: chỉ phần thay đổi thật sự do cơ chế giả dược, như kỳ vọng và bối cảnh điều trị.
Phần cải thiện nhờ bối cảnh lớn đến mức nào?
Một nghiên cứu tổng hợp 186 thử nghiệm với 16.655 bệnh nhân ước tính trung bình khoảng 54% hiệu quả điều trị tổng thể có vẻ đến từ các yếu tố bối cảnh, tức đáp ứng giả dược, thay vì tác dụng đặc hiệu của phương pháp điều trị. Tuy nhiên, mức độ khác biệt giữa các thử nghiệm rất lớn và chỉ 16 thử nghiệm (9%) được đánh giá có nguy cơ sai lệch thấp (Hafliðadóttir và cs., 2021). Vì vậy thử nghiệm lâm sàng cần nhóm đối chứng, như phân tích trong bài một nghiên cứu mới có đủ để kết luận điều gì đúng.
Ví dụ: trong thử nghiệm với 80 người bệnh hội chứng ruột kích thích, nhóm được nói rõ rằng họ uống “viên trơ, như viên đường” vẫn báo cáo cải thiện triệu chứng tốt hơn nhóm không điều trị sau 3 tuần (điểm cải thiện chung 5,0 so với 3,9). Các tác giả nhấn mạnh đây chỉ là nghiên cứu thử nghiệm ban đầu, cỡ mẫu nhỏ, thời gian ngắn (Kaptchuk và cs., 2010).
Câu hỏi thường gặp
Biết mình uống giả dược thì còn hiệu quả không?
Một nghiên cứu cho thấy giả dược có thể vẫn giúp ích ngay cả khi người bệnh biết đó là giả dược (National Center for Complementary and Integrative Health, 2020), nhưng nghiên cứu về chủ đề này còn nhỏ và ngắn hạn (Kaptchuk và cs., 2010).
Vì sao người viết nội dung sức khỏe cần hiểu hiệu ứng giả dược?
Vì lời chứng thực kiểu “tôi dùng và thấy đỡ” có thể phản ánh đáp ứng giả dược hoặc bệnh tự thuyên giảm, không chứng minh sản phẩm có tác dụng. Xem thêm bài viết nội dung sức khỏe đúng cách.
