Phủ nhận khoa học (science denialism) là gì?

Phủ nhận khoa học khác với hoài nghi lành mạnh. Diethelm và McKee (2009) dùng định nghĩa của anh em nhà Hoofnagle: phủ nhận là việc dùng lập luận tu từ để tạo vẻ như có một cuộc tranh luận chính đáng trong khi thực tế không có, với mục tiêu cuối cùng là bác bỏ một mệnh đề đã có đồng thuận khoa học.

Làm sao nhận ra lập luận phủ nhận khoa học?

Diethelm và McKee (2009) chỉ ra năm đặc điểm thường gặp:

• Thuyết âm mưu: cho rằng giới khoa học cấu kết để che giấu sự thật.
• Chuyên gia giả: mời người có vẻ uy tín nhưng nói trái với hiểu biết đã được xác lập.
• Chọn lọc: dựa vào vài bài báo đơn lẻ đi ngược đồng thuận, hoặc bới lỗi những bài yếu nhất trong số các bài ủng hộ đồng thuận để hạ uy tín cả lĩnh vực.
• Kỳ vọng bất khả thi: đòi nghiên cứu phải chắc chắn tuyệt đối trước khi hành động.
• Bóp méo và ngụy biện: trình bày sai lập trường đối phương, suy luận không hợp logic.

Năm đặc điểm này tương ứng khá sát với bộ ghi nhớ FLICC thường dùng trong giáo dục chống tin sai.

Phủ nhận khoa học gây hại thế nào?

Ví dụ được Diethelm và McKee (2009) nêu: ngành công nghiệp thuốc lá đã dùng chuyên gia giả rộng rãi từ năm 1974; còn tại Nam Phi, việc Tổng thống Thabo Mbeki phủ nhận HIV gây ra AIDS khiến hàng nghìn bà mẹ nhiễm HIV không được dùng thuốc kháng virus, và con của họ bị lây nhiễm một cách không cần thiết. Xem thêm bài thông tin sai lệch khoa học.

Câu hỏi thường gặp

Nhà khoa học có nên tranh luận trực tiếp với người phủ nhận?

Theo Diethelm và McKee (2009), người phủ nhận không chấp nhận luật chơi chung của tranh luận khoa học, như xem xét toàn bộ bằng chứng, nên tranh luận theo cách của họ khó đi đến đâu. Các tác giả không đề nghị bịt miệng họ mà đề nghị công khai vạch trần chiến thuật đang được dùng.

Phủ nhận khoa học có giống hoài nghi khoa học không?

Không. Hoài nghi khoa học xem xét bằng chứng và thay đổi kết luận khi bằng chứng thay đổi. Phủ nhận thì đã có sẵn kết luận cần bác bỏ và chỉ tạo vẻ ngoài của tranh luận (Diethelm và McKee, 2009). Cách phòng ngừa từ sớm được trình bày trong bài tiêm phòng tâm lý chống tin giả.