Sci&Marcom GlossaryMô hình tham gia khoa học (Participation Model) là nấc thang phát triển cao nhất trong truyền thông khoa học hiện đại, nơi công chúng không chỉ là người nghe (Mô hình thiếu hụt) hay người đối thoại (Mô hình đối thoại), mà trở thành bạn đồng hành bình đẳng trong quá trình tạo ra và đánh giá tri thức khoa học.
Bản chất và định nghĩa học thuật
Theo Brian Trench (2008) và Massimiano Bucchi, mô hình tham gia chuyển dịch từ “nói chuyện với công chúng” (talking with the public) sang “làm việc cùng công chúng” (working with the public). Tri thức khoa học được nhìn nhận như một sản phẩm được đồng kiến tạo (co-produced), kết hợp giữa chuyên môn học thuật nghiêm ngặt và tri thức bản địa, kinh nghiệm thực tế của cộng đồng dân cư.
Bối cảnh và ứng dụng thực tiễn
Mô hình này là nền tảng của phong trào Khoa học công dân (Citizen Science), các hội đồng công dân có quyền quyết định ngân sách nghiên cứu (Participatory Budgeting), và nghiên cứu hành động dựa vào cộng đồng (Community-Based Participatory Research – CBPR) trong y tế cộng đồng và bảo tồn đa dạng sinh học.
Ví dụ minh hoạ thực tế
Dự án phục hồi rạn san hô ở địa phương nơi các nhà sinh vật biển và các ngư dân bản địa cùng thiết kế quy trình giám sát san hô: Ngư dân đóng góp kiến thức lịch sử về luồng nước và thời tiết, còn các nhà khoa học cung cấp phương pháp đo nhiệt độ và ghi nhận dữ liệu định lượng chuẩn quốc tế.
Những điểm lưu ý quan trọng
- Đòi hỏi chia sẻ quyền lực thực sự giữa các nhà khoa học và người dân.
- Cần thiết lập cơ chế ghi nhận đóng góp công bằng (tác giả chung) cho các thành viên cộng đồng.
