Sci&Marcom GlossaryNgày thường bạn ngủ lúc 0 giờ, dậy 6 giờ để kịp đi làm; cuối tuần ngủ lúc 2 giờ, dậy 10 giờ. Hiện tượng này được gọi là lệch múi giờ xã hội: độ chênh giữa thời gian sinh học và thời gian xã hội, một dạng lệch nhịp sinh học (Roenneberg và cs., 2019).
Lệch múi giờ xã hội được tính thế nào?
Cách tính phổ biến lấy trị tuyệt đối của hiệu số giữa điểm giữa giấc ngủ ngày nghỉ (MSF) và điểm giữa giấc ngủ ngày làm việc (MSW) (Roenneberg và cs., 2019). Ở ví dụ trên, điểm giữa giấc ngủ ngày thường là 3 giờ, ngày nghỉ là 6 giờ, nên mức lệch là 3 giờ. Khái niệm được Wittmann và cộng sự mô tả năm 2006 (Caliandro và cs., 2021).
Mức lệch phụ thuộc kiểu thời gian sinh học (chronotype), tức thời điểm đồng hồ sinh học của mỗi người khớp với chu kỳ sáng tối. Người có kiểu thời gian muộn thường lệch nhiều hơn (Roenneberg và cs., 2019).
Lệch múi giờ xã hội ảnh hưởng sức khỏe ra sao?
Theo tổng quan của Caliandro và cs. (2021), ở các nước công nghiệp, khoảng 70% người đi học, đi làm lệch ít nhất 1 giờ, và gần một nửa trong số đó lệch từ 2 giờ trở lên. Mức lệch lớn có liên quan đến hút thuốc, chế độ ăn kém lành mạnh, thay đổi chuyển hóa và kết quả học tập kém hơn. Tuy nhiên, phần lớn là nghiên cứu cắt ngang nên chưa chứng minh được quan hệ nhân quả, và kết quả về trầm cảm chưa nhất quán (Roenneberg và cs., 2019). Bài ngủ nướng cuối tuần và cơn mệt mỏi đầu tuần phân tích kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Lệch múi giờ xã hội khác jet lag khi bay thế nào?
Jet lag khi bay đến từ việc đổi múi giờ địa lý. Lệch múi giờ xã hội là độ chênh kéo dài, lặp lại theo tuần giữa đồng hồ sinh học và lịch xã hội (Roenneberg và cs., 2019).
Có cách nào giảm lệch múi giờ xã hội?
Tổng quan của Caliandro và cs. (2021) gợi ý lịch làm việc, học tập linh hoạt hơn, tăng tiếp xúc ánh sáng buổi sáng và giảm ánh sáng buổi tối, nhưng lưu ý hiểu biết về hiệu quả của các biện pháp can thiệp còn hạn chế. Có nên ngủ bù hay không được bàn trong bài ngủ bù cuối tuần có hiệu quả không.
Nội dung mang tính thông tin, không thay thế tư vấn y khoa cho từng cá nhân.
