Không khí ô nhiễm không chỉ hại phổi, còn âm thầm hại tim và não

Nhắc đến ô nhiễm không khí, phần lớn người ta nghĩ ngay đến các bệnh về phổi như hen suyễn, viêm phế quản. Nhưng các nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng trong vài năm gần đây cho thấy bụi mịn PM2.5, loại hạt bụi có kích thước dưới 2,5 micromet, còn ảnh hưởng sâu đến tim mạch và cả não bộ.

PM2.5 và nguy cơ bệnh tim mạch

Một tổng quan hệ thốngTổng quan hệ thống (Systematic review)Tổng quan hệ thống là loại nghiên cứu cố gắng thu thập toàn bộ bằng chứng thực nghiệm đáp ứng các tiêu chí định trước để trả lời một câu hỏi cụ thể, bằng phương pháp tường minh, có hệ thống và nhằm giảm thiên lệch.Xem giải thích đầy đủ → công bố năm 2025, rà soát 80 nghiên cứu, cho thấy khi nồng độ PM2.5 hoặc PM10 tăng thêm 10 microgam trên mét khối không khí, tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch tăng thêm khoảng 0,52%. Khói từ cháy rừng cũng cho xu hướng tác động tương tự.

Một tổng quan khác, đăng trên tạp chí JACC, tổng hợp bằng chứng cho thấy PM2.5 có liên quan đến tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Với đột quỵ, một phân tích gộpPhân tích gộp (Meta-analysis)Phân tích gộp là phương pháp kết hợp bằng thống kê kết quả của từ hai nghiên cứu riêng biệt trở lên, thường bằng trung bình có trọng số, để có ước tính chính xác hơn so với từng nghiên cứu đơn lẻ.Xem giải thích đầy đủ → từ 94 nghiên cứu ở 28 quốc gia cho thấy cứ tăng 10 microgam bụi mịn trên mét khối, nguy cơ nhập viện vì đột quỵ và tử vong do đột quỵ tăng khoảng 1%.

Cơ chế được các nhà khoa học đưa ra bao gồm: PM2.5 gây rối loạn hệ thần kinh tự chủ điều khiển tim, gây rối loạn chức năng nội mô mạch máu, tăng stress oxy hóa và phản ứng viêm trong cơ thể.

PM2.5 và nguy cơ sa sút trí tuệ

Một phân tích gộp quy mô lớn, dùng phương pháp Burden of Proof, đã đánh giá mối liên hệ giữa phơi nhiễm PM2.5 dài hạn và nguy cơ sa sút trí tuệ. Theo cơ chế được đề xuất, một khi vào cơ thể, PM2.5 có thể làm tăng stress oxy hóa ở hệ thần kinh, gây viêm thần kinh, tổn thương mạch máu não và ảnh hưởng đến hàng rào máu não.

Ủy ban Lancet về phòng ngừa sa sút trí tuệ năm 2024 đã chính thức đưa ô nhiễm không khí vào danh sách 14 yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được của bệnh sa sút trí tuệ. Theo ước tính ban đầu, việc giảm phơi nhiễm PM2.5 xuống mức tối thiểu về lý thuyết có thể giảm khoảng 2,6% nguy cơ mắc bệnh, dù con số này vẫn dựa trên một nghiên cứu dịch tễ và có thể được điều chỉnh khi có thêm bằng chứng.

Mức độ phơi nhiễm hiện nay ra sao

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hơn 90% dân số toàn cầu đang sống trong khu vực có nồng độ PM2.5 vượt ngưỡng khuyến nghị an toàn của WHO. Đây là con số đáng chú ý, cho thấy phần lớn dân số thế giới, bao gồm nhiều đô thị châu Á, đang phơi nhiễm ở mức có khả năng ảnh hưởng sức khỏe lâu dài.

Vậy nên làm gì

Ở cấp độ cá nhân, có thể theo dõi chỉ số chất lượng không khíChỉ số chất lượng không khí (Air Quality Index)Chỉ số chất lượng không khí là thang đo quy chuẩn dùng để báo cáo mức độ trong lành hoặc ô nhiễm của không khí hàng ngày và những ảnh hưởng sức khỏe tương ứng đối với cộng đồng.Xem giải thích đầy đủ → (AQI) hằng ngày qua các ứng dụng thời tiết, hạn chế tập thể dục ngoài trời vào những ngày ô nhiễm cao, đóng cửa sổ và dùng máy lọc không khí trong nhà khi cần, đeo khẩu trang đạt chuẩn lọc bụi mịn khi ra đường trong điều kiện ô nhiễm nặng. Với người có bệnh tim mạch hoặc hô hấp mạn tính, người lớn tuổi và trẻ nhỏ, nên thận trọng hơn vào những ngày chất lượng không khí kém. Về lâu dài, đây vẫn là vấn đề cần các chính sách môi trường ở cấp độ đô thị và quốc gia, bên cạnh nỗ lực cá nhân.

Đôi lời giới thiệu

Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là quá trình tương tác và đối thoại hai chiều giữa các nhà nghiên cứu và công chúng, tạo ra lợi ích song phương và nâng cao chất lượng khoa học.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.

Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].

Tài liệu tham khảo

• Air pollution and cardiovascular disease: A systematic review of the effects of air pollution, including bushfire smoke, on cardiovascular disease. (2025). ScienceDirect. https://doi.org/10.1016/j.hazl.2025.100138 (link truy cập: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666602225000497)
• Brook, R. D., et al. Air pollution and cardiovascular disease: JACC state-of-the-art review. Journal of the American College of Cardiology. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2018.07.099
• A systematic review with a Burden of Proof meta-analysis of health effects of long-term ambient fine particulate matter (PM2.5) exposure on dementia. (2024). PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12092285/
• Krismanuel, H. (2025). Air pollution and cardiovascular diseases: Mechanisms, evidence, and mitigation strategies. Journal of Medicine and Life. https://doi.org/10.25122/jml-2025-0018

Ngày đăng