Sci&Marcom GlossaryTheo tài liệu dành cho giáo viên của UNESCO (2022), thuyết âm mưu là niềm tin rằng các sự kiện đang bị những thế lực quyền lực bí mật thao túng với ý đồ xấu. Niềm tin này có thể khiến người ta làm trái hướng dẫn y tế công cộng; ví dụ: các thuyết âm mưu vô căn cứ về COVID-19 cho rằng Bill Gates, người ủng hộ tiêm chủng, muốn cấy vi mạch vào cơ thể người.
Thuyết âm mưu khác gì âm mưu có thật?
Âm mưu có thật vẫn tồn tại, và gạt bỏ mọi cáo buộc âm mưu cũng là sai lầm. Tuy nhiên, âm mưu thật thường nhỏ và ít phức tạp hơn, và được phanh phui nhờ dữ kiện kiểm chứng được như người tố giác, điều tra hay báo chí. Thuyết âm mưu thì không dựa trên bằng chứng quyết định và thiếu logic (UNESCO, 2022). Lewandowsky và Cook (2020) lưu ý âm mưu thật hiếm khi bị phát hiện bằng phương pháp của người theo thuyết âm mưu.
Làm sao nhận ra tư duy âm mưu?
Lewandowsky và Cook (2020) tóm tắt bảy dấu hiệu bằng chữ CONSPIR:
- Mâu thuẫn: cùng lúc tin những điều trái ngược nhau.
- Nghi ngờ bao trùm: bác bỏ mọi giải thích chính thức.
- Ý đồ xấu: mặc định kẻ chủ mưu luôn ác ý.
- Chắc chắn có gì sai: vẫn tin có uẩn khúc dù luận điểm cụ thể bị bác.
- Nạn nhân bị đàn áp: tự xem mình vừa là nạn nhân vừa là người hùng.
- Miễn nhiễm với bằng chứng: coi bằng chứng ngược lại là một phần của âm mưu.
- Diễn giải lại sự ngẫu nhiên: nối các sự kiện tình cờ thành một kế hoạch.
Xem thêm bài vì sao tin giả sức khỏe lan nhanh trên mạng xã hội.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta tin thuyết âm mưu?
Người cảm thấy bất lực, dễ tổn thương hoặc bị gạt ra ngoài dễ tin hơn, vì câu chuyện âm mưu mang lại cảm giác kiểm soát và thuộc về nhóm. Sự kiện lớn cũng khiến người ta tìm một nguyên nhân lớn (UNESCO, 2022).
Nên trò chuyện với người tin thuyết âm mưu thế nào?
Tránh chế giễu, thể hiện sự đồng cảm, ghi nhận tinh thần phản biện của họ rồi mời họ áp dụng chính tinh thần đó vào thuyết âm mưu; phòng ngừa từ sớm thường hiệu quả hơn sửa niềm tin về sau (Lewandowsky và Cook, 2020; UNESCO, 2022). Xem thêm bài tiêm phòng tâm lý chống tin giả khoa học.
