Sci&Marcom GlossaryĐặt bàn tay trái lên bàn tay phải, bạn sẽ thấy chúng là ảnh gương của nhau nhưng không chồng khít được. Nhiều phân tử cũng vậy. IUPAC (2025) định nghĩa tính bất đối là tính chất hình học của một vật cứng, hoặc một cách sắp xếp nguyên tử trong không gian, không thể chồng khít lên ảnh gương của nó; vật chồng khít được lên ảnh gương thì gọi là không bất đối.
Vì sao tính bất đối quan trọng với thuốc?
Hai dạng ảnh gương của cùng một phân tử có thể được cơ thể phân biệt rất rõ, với tác dụng dược lý hoặc độc tính khác nhau về lượng hay về chất; độc tính có khi gắn với dạng không phải là dạng có tác dụng chữa bệnh (FDA, 1992). Vì thế, hướng dẫn năm 1992 của FDA khuyến cáo rằng thành phần đồng phân lập thể của một thuốc có trung tâm bất đối cần được xác định rõ.
- Ví dụ thalidomide: trong giai đoạn 1957 đến 1962, thuốc này gây dị tật bẩm sinh nặng ở hơn 10.000 trẻ. Dạng S được xác định là gây quái thai, nhưng hai dạng có thể chuyển đổi qua lại nhanh trong dịch cơ thể, nên rất khó tạo ra một dạng bền mà không gây quái thai (Vargesson, 2015).
Giải Nobel Hóa học 2026 liên quan gì đến tính bất đối?
Một số phân tử của sự sống, như axit amin, có hai dạng ảnh gương, nhưng cơ thể sinh vật chỉ chứa một trong hai dạng. Giải Nobel Hóa học 2026 được trao cho Henri B. Kagan (Université Paris-Sud, Pháp) và Kenso Soai (Đại học Khoa học Tokyo, Nhật Bản) “vì khám phá các hiệu ứng phi tuyến và hiện tượng tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng” (Royal Swedish Academy of Sciences, 2026). Bài Nobel Hóa học 2026: phân tử tay trái, tay phải giải thích kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Phân tử bất đối có phải là phân tử “bất đối xứng” hoàn toàn?
Không hẳn. Theo IUPAC (2025), điều quyết định là vật không có các yếu tố đối xứng loại hai, như mặt phẳng gương, tâm đối xứng hay trục quay phản xạ.
Có nên lo khi thấy thuốc ghi một dạng đồng phân cụ thể?
Thường thì không cần lo. Hướng dẫn của FDA (1992) đề nghị tên thuốc kèm ký hiệu lập thể phù hợp để mô tả chính xác hoạt chất. Mọi thắc mắc về thuốc đang dùng nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Xem thêm bài đọc tin giải Nobel thế nào cho đúng.
