“Thuế hồng” (pink tax) có thật không? Bằng chứng nói gì

Có, nhưng không theo cách nhiều người vẫn nghĩ. Một khảo sát ở New York năm 2015 thấy hàng cho nữ đắt hơn trung bình 7%, nhưng khi so đúng những sản phẩm có công thức tương đương, một nghiên cứu dùng dữ liệu bán lẻ toàn nước Mỹ chỉ thấy chênh lệch rất nhỏ. Phần lớn khoảng cách đến từ chỗ sản phẩm khác nhau và giỏ hàng của phụ nữ lớn hơn.

Tóm tắt nhanh:

• Thuế hồng không phải thuế nhà nước thu, mà là cách gọi chênh lệch giá theo giới.
• Bằng chứng không đồng nhất, tùy cách so sánh sản phẩm.
• Cách tự bảo vệ đơn giản nhất: so giá theo đơn vị và đọc thành phần.

“Thuế hồng” là gì và có phải là một loại thuế thật không?

Không, thuế hồng không phải là thuế do cơ quan nhà nước thu. Đây là cách gọi dân dã cho hiện tượng sản phẩm hoặc dịch vụ hướng tới phụ nữ có giá cao hơn phiên bản gần giống dành cho nam giới.

Cần tách thuế hồng khỏi một vấn đề khác cũng hay bị gộp chung: thuế đánh vào sản phẩm kinh nguyệt. Đó là thuế thật. Tại Anh, băng vệ sinh và các sản phẩm vệ sinh phụ nữ từng chịu thuế giá trị gia tăng (VAT) 5% từ tháng 1/2001, và mức thuế này được đưa về 0% từ ngày 1/1/2021 (HM Treasury, 2021).

Nghiên cứu nào khiến “thuế hồng” được chú ý?

Báo cáo được nhắc đến nhiều nhất là “From Cradle to Cane” của Sở Các vấn đề Người tiêu dùng thành phố New York (NYC Department of Consumer Affairs), công bố tháng 12/2015. Nhóm khảo sát so sánh 794 sản phẩm, ghép thành từng cặp phiên bản nam và nữ, chọn những món “gần nhất về thương hiệu, thành phần, hình thức, chất liệu, cấu tạo và/hoặc cách tiếp thị” (NYC Department of Consumer Affairs, 2015).

Kết quả: tính chung năm ngành hàng, sản phẩm cho nữ đắt hơn trung bình 7%. Mức chênh cao nhất thuộc về sản phẩm chăm sóc cá nhân (13%), tiếp theo là quần áo người lớn và sản phẩm chăm sóc sức khỏe tại nhà cho người cao tuổi (cùng 8%), đồ chơi (7%) và quần áo trẻ em (4%) (NYC Department of Consumer Affairs, 2015).

Báo cáo cũng cho thấy bức tranh không một chiều. Trong các cặp so sánh, hàng cho nữ đắt hơn ở 42% trường hợp, hàng cho nam đắt hơn ở 18%, và giá bằng nhau ở 40%. Trong nhóm chăm sóc cá nhân, chênh lệch lớn nhất nằm ở sản phẩm chăm sóc tóc: dầu gội và dầu xả cho nữ đắt hơn trung bình 48%. Báo cáo lưu ý sản phẩm cho nam thường là loại “2 trong 1”, nên phụ nữ có thể phải mua hai chai cho cùng một công dụng (NYC Department of Consumer Affairs, 2015). Tức là chênh lệch còn đến từ cách thiết kế sản phẩm.

Cơ quan kiểm toán Mỹ (GAO) kết luận gì?

GAO xác nhận có chênh lệch ở một số nhóm hàng, nhưng không thể khẳng định bao nhiêu phần là do định kiến giới. Năm 2018, Văn phòng Trách nhiệm Giải trình Chính phủ Hoa Kỳ (GAO) phân tích dữ liệu quét mã bán lẻ của Nielsen năm 2016 cho 10 nhóm sản phẩm chăm sóc cá nhân (GAO, 2018).

Phiên bản cho nữ có giá trung bình cao hơn đáng kể ở 5 nhóm: lăn khử mùi, xịt khử mùi cơ thể, kem cạo, nước hoa cao cấp và xịt thơm cơ thể bình dân. Ngược lại, phiên bản cho nam đắt hơn ở 2 nhóm là gel cạo râu và dao cạo dùng nhiều lần. Lưỡi dao cạo cho kết quả lẫn lộn, còn dao cạo dùng một lần và nước hoa bình dân không có khác biệt đáng kể (GAO, 2018).

Điểm quan trọng nhất là GAO viết rằng họ không có đủ thông tin để xác định mức độ chênh lệch đến từ định kiến giới hay từ các yếu tố khác, chẳng hạn chi phí quảng cáo. Với dịch vụ như vay thế chấp hay sửa ô tô, các nghiên cứu GAO rà soát chỉ tìm thấy “bằng chứng hạn chế” về chênh lệch giá theo giới (GAO, 2018).

Vì sao có nghiên cứu cho rằng “thuế hồng” bị phóng đại?

Vì khi so đúng những sản phẩm thật sự tương đương, chênh lệch gần như biến mất. Sarah Moshary, Anna Tuchman và Natasha Bhatia Vajravelu dùng dữ liệu bán hàng toàn quốc từ siêu thị, cửa hàng tiện lợi, nhà thuốc và đại siêu thị ở Mỹ để so giá các sản phẩm chăm sóc cá nhân. Họ thấy hàng cho nữ đắt hơn ở một số nhóm như lăn khử mùi, nhưng rẻ hơn ở nhóm khác như dao cạo. Khi chỉ so những sản phẩm có thành phần tương tự, phiên bản cho nữ còn rẻ hơn ở 3 trong 5 nhóm (Moshary và cộng sự, 2021).

Phát hiện then chốt là công thức sản phẩm cho nam và cho nữ “rất ít trùng nhau”, và chính sự khác biệt này duy trì những khoảng chênh giá lớn, kể cả giữa sản phẩm của cùng một nhà sản xuất (Moshary và cộng sự, 2021). Theo bài tóm tắt của Kellogg Insight, nghiên cứu dùng dữ liệu giá của Nielsen trong ba năm tại gần 40.000 cửa hàng. Hộ gia đình trung bình chỉ tiết kiệm được “chưa tới 1%” nếu chuyển sang sản phẩm tương đương dành cho giới còn lại, nhưng có thể tiết kiệm “gần 10%” nếu chấp nhận đổi sang sản phẩm có công thức khác (Allen, 2023).

Một ý khác của nhóm tác giả đáng suy ngẫm hơn con số: giỏ hàng của phụ nữ đơn giản là lớn hơn, vì họ mua nhiều loại sản phẩm chăm sóc cá nhân hơn để đáp ứng chuẩn mực xã hội (Allen, 2023). Nói cách khác, chi phí có thể nằm ở kỳ vọng ngoại hình, chứ không chỉ ở nhãn giá.

Vậy rốt cuộc “thuế hồng” có thật không?

Câu trả lời phụ thuộc vào định nghĩa. Gom các bằng chứng trên lại, có thể tách thành ba tầng:

• Cùng một sản phẩm, khác giá chỉ vì giới: với hàng tiêu dùng đóng gói bán đại trà ở Mỹ, bằng chứng cho tầng này khá yếu (Moshary và cộng sự, 2021).
• Sản phẩm khác nhau, được tiếp thị riêng cho nữ với giá cao hơn: tầng này phổ biến và có thật, như khảo sát New York và GAO ghi nhận (NYC Department of Consumer Affairs, 2015; GAO, 2018).
• Giỏ hàng lớn hơn do chuẩn mực xã hội: đây là chi phí thật nhưng khó gọi là “định giá phân biệt” (Allen, 2023).

Vì vậy, nói “phụ nữ luôn bị tính giá cao hơn” là quá đà, nhưng nói “thuế hồng chỉ là chuyện bịa” cũng chưa đúng.

Người tiêu dùng có thể làm gì?

Cách hiệu quả nhất là so sánh theo đơn vị và theo thành phần, thay vì theo màu bao bì:

• Xem giá trên mỗi ml hoặc mỗi gram, vì hai chai trông giống nhau có thể khác dung tích.
• Đọc thành phần. Nếu công thức gần như giống nhau, bản “cho nam” hoặc “unisex” có thể hợp lý hơn (NYC Department of Consumer Affairs, 2015).
• Tự hỏi mình có thật sự cần thêm sản phẩm, hay đang mua vì áp lực “phải chỉn chu” (xem thêm Hội chứng Wellness).
• Với dịch vụ như cắt tóc, hãy hỏi rõ giá dựa trên tiêu chí gì thay vì dựa trên giới tính.

Người làm marketing nên rút ra điều gì?

Định giá nên dựa trên giá trị và chi phí thật của sản phẩm, không dựa trên chiếc nhãn “dành cho nữ”. Nếu sản phẩm cho nữ có công thức khác, hãy nói rõ khác ở đâu và vì sao đáng giá hơn. Nếu không khác, tô hồng bao bì rồi nâng giá dễ làm tổn hại tính chân thực thương hiệu.

Một hướng tốt hơn là bắt đầu từ insight khách hàng thật: phụ nữ cần gì ở sản phẩm, chứ không phải “phụ nữ thích màu gì”. Bài làm quảng cáo 20/10 không định kiến giới và bài femvertising là gì gợi ý cách tránh lối mòn này.

Câu hỏi thường gặp

Thuế hồng có phải do nhà nước thu không?

Không. Đây là cách gọi chênh lệch giá giữa sản phẩm cho nữ và cho nam. Khoản chênh này, nếu có, nằm trong giá bán của doanh nghiệp.

Mua đồ dành cho nam có luôn rẻ hơn không?

Không luôn luôn. GAO thấy gel cạo râu và dao cạo dùng nhiều lần cho nam đắt hơn bản cho nữ (GAO, 2018), và khảo sát New York ghi nhận 18% cặp sản phẩm có hàng cho nam đắt hơn (NYC Department of Consumer Affairs, 2015).

Ở Việt Nam có thuế hồng không?

Bài viết chưa tìm được nghiên cứu hệ thống nào được công bố mở về Việt Nam, nên chưa thể kết luận. Cách thực tế là tự so giá theo đơn vị và thành phần.

Điều gì nên nhớ?

Bằng chứng hiện có cho thấy “thuế hồng” có thật ở mức sản phẩm khác nhau và giỏ hàng khác nhau, nhưng yếu hơn nhiều khi so những món hàng thật sự tương đương. Người mua có thể tự bảo vệ bằng cách so giá theo đơn vị và đọc thành phần. Người làm marketing nên định giá minh bạch và tránh dùng giới tính làm lý do tăng giá. Bài viết thuộc chuyên đề Bản lĩnh dịu dàng.

Đôi lời giới thiệu

Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa họcTruyền thông khoa học (Science communication)Truyền thông khoa học là hoạt động trao đổi thông tin khoa học giữa các nhà khoa học, nhà truyền thông và công chúng, nhằm tạo ra nhận thức, sự quan tâm, ý kiến và hiểu biết về khoa học.Xem giải thích đầy đủ → và Thu hút Công chúngThu hút công chúng (Public engagement)Thu hút công chúng là quá trình tương tác và đối thoại hai chiều giữa các nhà nghiên cứu và công chúng, tạo ra lợi ích song phương và nâng cao chất lượng khoa học.Xem giải thích đầy đủ → (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.

Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].