Sci&Marcom GlossaryĐổ lỗi cho vật tế thần (Scapegoating) là phản ứng khủng hoảng tiêu cực trong đó ban lãnh đạo công ty hoặc chính quyền tìm kiếm một nhân vật cấp dưới, một nhà cung cấp bên ngoài hoặc một nhóm thiểu số dễ bị tổn thương để quy chụp toàn bộ trách nhiệm về sự cố, nhằm bảo vệ uy tín cho giới cầm quyền.
Bản chất và định nghĩa học thuật
Bắt nguồn từ nghi lễ cổ xưa hiến tế một con dê để mang đi tội lỗi của cả bộ lạc (René Girard, 1986), trong Lý thuyết Ứng phó Khủng hoảng Tình huống (SCCT) của W. Timothy Coombs, scapegoating thuộc nhóm chiến lược phủ nhận (Denial posture). Thay vì thừa nhận lỗi hệ thống trong quản trị, doanh nghiệp chọn sa thải một nhân viên quèn hoặc đổ cho “lỗi của một cá nhân cá biệt” để xoa dịu cơn thịnh nộ của công chúng.
Bối cảnh và ứng dụng thực tiễn
Chiến thuật này hiếm khi thành công trong thời đại số hóa minh bạch. Công chúng và báo chí điều tra ngày càng thông minh, họ sẽ nhanh chóng vạch trần việc lãnh đạo biến cấp dưới thành “vật tế thần”, dẫn đến làn sóng phẫn nộ dữ dội hơn gấp bội vì thái độ hèn nhát, trốn tránh trách nhiệm của thương hiệu.
Ví dụ minh hoạ thực tế
Sau vụ việc tràn dầu quy mô lớn, tổng giám đốc tập đoàn đổ lỗi toàn bộ cho người thuyền trưởng lái tàu và tuyên bố công ty mình “không hề có lỗi”, phớt lờ thực tế rằng công ty đã cắt giảm ngân sách bảo trì an toàn tàu bè suốt 5 năm liền.
Những điểm lưu ý quan trọng
- Phá hủy hoàn toàn văn hóa an toàn và lòng trung thành của nhân viên nội bộ (không ai dám trung thực báo cáo rủi ro vì sợ bị chọn làm vật tế thần).
- Khủng hoảng hệ thống đòi hỏi giải pháp tái cấu trúc hệ thống và nhận lỗi chân thành từ người đứng đầu.
