Sci&Marcom GlossaryCarl Sagan là nhà thiên văn học nổi tiếng nhờ các chương trình và sách phổ biến khoa học. Tên ông được dùng để gọi một định kiến trong giới học thuật: nhà khoa học càng xuất hiện nhiều trước công chúng thì càng bị xem là kém về nghiên cứu. Martinez-Conde (2016) định nghĩa đây là nhận thức rằng nhà khoa học nổi tiếng trước công chúng là nhà học thuật kém hơn.
Vì sao lại gọi là hiệu ứng Carl Sagan?
Năm 1991, Sagan được đề cử vào Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ nhưng bị loại: ở vòng cuối, ông nhận được chưa tới 50% phiếu thuận, trong khi cần hai phần ba. Theo tổng quan của Martinez-Conde (2016), các phân tích về sau cho thấy thành tích học thuật của Sagan không hề kém các thành viên Viện Hàn lâm, và ông công bố trung bình khoảng một bài bình duyệt mỗi tháng.
Dữ liệu có ủng hộ định kiến này không?
Phần lớn bằng chứng mà Martinez-Conde (2016) tổng hợp đi theo hướng ngược lại:
- Pháp: trong khoảng 3.500 nhà khoa học của CNRS, những người tham gia hoạt động với xã hội có năng suất học thuật cao hơn mức trung bình.
- 13 quốc gia: người viết phổ biến khoa học cũng có số công bố học thuật và chức danh cao hơn.
- Nhưng: hoạt động với công chúng ít được cơ chế đánh giá ghi nhận, và nhà khoa học trẻ dễ chịu thiệt hơn.
Kết luận của tác giả: đa số nhà khoa học làm truyền thông không bị thiệt về sự nghiệp, có khi còn được lợi đôi chút, nhưng gần như không được thưởng về mặt thể chế. Bài hiệu ứng Carl Sagan và cái giá học thuật của nhà khoa học làm đại chúng phân tích kỹ hơn bối cảnh này.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng Carl Sagan có phải là quy luật đã được chứng minh?
Không. Đây là một nhận thức, một định kiến được đặt tên theo trường hợp của Sagan. Các nghiên cứu được Martinez-Conde (2016) điểm lại không cho thấy nhà khoa học làm truyền thông thì nghiên cứu kém hơn.
Nhà khoa học trẻ nên làm gì nếu muốn làm truyền thông khoa học?
Martinez-Conde (2016) đề xuất các trường đại học xây dựng chính sách cụ thể để ghi nhận hoạt động với công chúng. Ở cấp cá nhân, việc gắn truyền thông với chuyên môn thật, như gợi ý trong bài xây dựng thương hiệu cá nhân bằng giá trị học thuật, giúp hai việc hỗ trợ nhau.
