Muốn kiểm tra một nghiên cứu được chia sẻ trên mạng, bạn cần lần về bài báo khoa học gốc rồi trả lời năm câu hỏi: ai thực hiện, đã được bình duyệt chưa, làm trên đối tượng nào, thuộc loại nghiên cứu nào, và tác giả tự nêu giới hạn gì. Bước này quan trọng vì nhiều bài đăng mô tả sai chính nghiên cứu mà chúng trích dẫn. Bài viết dưới đây hướng dẫn từng bước, dành cho người đọc phổ thông, không đòi hỏi kiến thức chuyên sâu về phương pháp nghiên cứu.
Vì sao không nên tin ngay câu “một nghiên cứu mới cho thấy…”?
Vì khoảng cách giữa bài đăng và nghiên cứu gốc thường lớn hơn ta nghĩ. Một tổng quan hệ thống đã xem xét 50 nghiên cứu sức khỏe được chia sẻ nhiều nhất trên Facebook và Twitter năm 2015, cùng 64 bài báo đưa tin về chúng. Kết quả cho thấy 58% bài báo mô tả sai câu hỏi nghiên cứu, kết quả, can thiệp hoặc đối tượng của nghiên cứu gốc (Haber et al., 2018).
Bản thân các nghiên cứu được chia sẻ nhiều cũng không hẳn là nghiên cứu mạnh. Trong cùng tổng quan đó, 70% nghiên cứu được đánh giá có mức độ suy luận nhân quả thấp hoặc rất thấp, và chỉ 6% đạt mức cao hoặc rất cao (Haber et al., 2018). Nói cách khác, một nghiên cứu được lan truyền rộng chưa chắc là nghiên cứu đáng tin cậy nhất về chủ đề đó.
Nếu bạn cần cách đánh giá chung cho mọi thông tin khoa học, không riêng nghiên cứu, hãy đọc bài Làm sao biết thông tin khoa học trên mạng có đáng tin?.
Làm sao tìm ra nghiên cứu gốc?
Hãy tìm trong bài đăng bốn manh mối: tên tạp chí, tên tác giả hoặc tổ chức thực hiện, tiêu đề nghiên cứu và mã DOI. DOI (Digital Object Identifier) là mã định danh cố định của một bài báo khoa học, thường có dạng “10.xxxx/…”. Khi có DOI, bạn chỉ cần dán vào sau địa chỉ doi.org để mở trang gốc.
Nếu không có DOI, bạn có thể tìm tiêu đề hoặc tên tác giả trên Google Scholar, hoặc trên PubMed với các nghiên cứu y sinh. Khi bài đăng không nêu bất kỳ manh mối nào để lần về nguồn, đó là tín hiệu cần thận trọng. Một thông tin khoa học không thể truy nguồn thì cũng không thể kiểm chứng.
Nghiên cứu đã được bình duyệt hay chỉ là bản thảo?
Hãy xem nghiên cứu đã được đăng trên tạp chí có bình duyệt (peer review) hay mới chỉ là bản thảo trước bình duyệt (preprint). Bản thảo trước bình duyệt là phiên bản tác giả công bố trước khi các chuyên gia độc lập thẩm định. Chúng giúp chia sẻ kết quả nhanh, nhưng chưa qua bước kiểm tra này.
Trong đại dịch Covid-19, bản thảo trước bình duyệt trở nên đặc biệt phổ biến. Trong 10 tháng đầu tiên kể từ ca bệnh đầu tiên được xác nhận, hơn 125.000 bài báo khoa học về Covid-19 đã xuất hiện, trong đó hơn 30.000 bài nằm trên các máy chủ bản thảo trước bình duyệt. Các bản thảo về Covid-19 cũng được truy cập, trích dẫn và chia sẻ trên mạng nhiều hơn các bản thảo khác (Fraser et al., 2021). Vì vậy, khi đọc tin về một kết quả “đột phá”, bạn nên kiểm tra xem nó đã được bình duyệt hay chưa. Bối cảnh “đại dịch thông tin” thời kỳ này được phân tích trong bài Infodemic Covid-19 năm 2020: bài học từ Khung quản lý Infodemic của WHO.
Bạn cũng nên kiểm tra xem nghiên cứu có bị rút lại (retracted) hay không. Từ tháng 9/2023, Crossref, tổ chức đăng ký mã DOI cho các ấn phẩm học thuật, đã mua lại và công bố miễn phí cơ sở dữ liệu Retraction Watch. Cơ sở dữ liệu này cùng dữ liệu sẵn có của Crossref ghi nhận khoảng 50.000 bài báo bị rút lại (Crossref, 2023). Trang gốc của bài bị rút lại thường cũng có ghi chú rõ ràng.
Nghiên cứu được thực hiện trên ai?
Đây là câu hỏi đơn giản nhưng hay bị bỏ qua nhất. Một kết quả trên tế bào hoặc trên động vật chưa thể áp dụng ngay cho con người.
Một phân tích tổng hợp 122 tổng quan về các liệu pháp điều trị đã được thử nghiệm trên động vật cho thấy khoảng 50% liệu pháp tiến tới bất kỳ nghiên cứu nào trên người, 40% tiến tới thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, nhưng chỉ khoảng 5% được cơ quan quản lý phê duyệt cho người. Thời gian trung vị từ nghiên cứu đầu tiên trên động vật đến khi được phê duyệt là 10 năm (Ineichen et al., 2024). Vì vậy, tiêu đề như “phát hiện chất giúp chữa bệnh” dựa trên nghiên cứu trên chuột là một bước rất sớm, còn cách ứng dụng thực tế một quãng dài.
Ngay cả khi nghiên cứu làm trên người, bạn vẫn nên xem số lượng người tham gia, họ là ai, sống ở đâu. Kết quả trên một nhóm nhỏ, ở một quốc gia, có thể không đúng với nhóm khác.
Đây là nghiên cứu quan sát hay thử nghiệm?
Nghiên cứu quan sát chỉ ghi nhận mối liên hệ giữa hai yếu tố. Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng thì chủ động phân chia người tham gia vào các nhóm khác nhau để so sánh. Chỉ loại thứ hai mới cho phép kết luận nhân quả mạnh hơn.
Điểm yếu thường gặp ở nghiên cứu quan sát là yếu tố gây nhiễu (confounding), tức một yếu tố thứ ba ảnh hưởng đến cả hai yếu tố đang được xem xét. Trong tổng quan của Haber và cộng sự, yếu tố gây nhiễu chưa được kiểm soát là vấn đề được đánh giá nghiêm trọng nhiều nhất, xuất hiện ở 54% nghiên cứu. Khả năng khái quát hóa hạn chế đứng thứ hai, ở 52% (Haber et al., 2018).
Ví dụ minh họa: nếu một nghiên cứu thấy người uống cà phê sống lâu hơn, có thể chính thu nhập, lối sống hay sức khỏe nền tảng của họ mới là yếu tố tạo ra khác biệt. Nghiên cứu quan sát không thể tự loại trừ hết các khả năng này.
Tác giả tự nêu giới hạn gì?
Hầu hết bài báo khoa học có một đoạn về giới hạn nghiên cứu (limitations), thường nằm ở phần bàn luận. Đây là nơi tác giả tự nói nghiên cứu của họ chưa trả lời được điều gì. Bạn không cần đọc toàn bộ bài báo. Chỉ cần đọc phần tóm tắt và đoạn giới hạn, rồi so với cách bài đăng mô tả, bạn đã có thể phát hiện nhiều trường hợp nói quá.
Bảng kiểm nhanh sáu câu hỏi
- Bài đăng có dẫn tên tạp chí, tác giả hoặc DOI để lần về nguồn không?
- Nghiên cứu đã qua bình duyệt hay mới là bản thảo trước bình duyệt?
- Nghiên cứu có bị rút lại không?
- Nghiên cứu làm trên tế bào, động vật hay con người? Bao nhiêu người, ở đâu?
- Đây là nghiên cứu quan sát hay thử nghiệm có đối chứng?
- Tác giả tự nêu giới hạn gì, và bài đăng có nhắc đến không?
Câu hỏi thường gặp
Không đọc được tiếng Anh thì có kiểm tra được không?
Vẫn được. Phần lớn câu hỏi trong bảng kiểm chỉ cần thông tin ở tiêu đề, phần tóm tắt và phần phương pháp. Bạn có thể dùng công cụ dịch cho các đoạn này, nhưng nên cẩn thận với thuật ngữ chuyên môn.
Nghiên cứu đăng trên tạp chí uy tín thì có chắc chắn đúng?
Không chắc chắn. Tạp chí uy tín có quy trình bình duyệt chặt chẽ hơn, nhưng vẫn có bài bị rút lại sau khi phát hiện sai sót. Một nghiên cứu đơn lẻ, dù đăng ở đâu, cũng cần được đặt cạnh các nghiên cứu khác.
Bản thảo trước bình duyệt có nên tin không?
Bạn có thể đọc để biết xu hướng nghiên cứu mới, nhưng nên xem kết quả là sơ bộ. Kết quả có thể thay đổi sau khi được bình duyệt.
Kết luận
Bạn không cần là nhà khoa học để kiểm tra một nghiên cứu được chia sẻ trên mạng. Chỉ cần lần về bài gốc, xem nghiên cứu đã được bình duyệt chưa, làm trên ai, thuộc loại nào và tác giả tự thừa nhận giới hạn gì, bạn đã có thể tránh được nhiều cách hiểu sai phổ biến. Ở bài tiếp theo trong chuỗi, chúng ta sẽ bàn vì sao một nghiên cứu mới, dù đáng tin, vẫn hiếm khi đủ để kết luận điều gì là đúng.
Đôi lời giới thiệu
Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúng (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.
Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].
Tài liệu tham khảo
- Crossref. (2023, September 12). News: Crossref and Retraction Watch. https://www.crossref.org/blog/news-crossref-and-retraction-watch/
- Fraser, N., Brierley, L., Dey, G., Polka, J. K., Pálfy, M., Nanni, F., & Coates, J. A. (2021). The evolving role of preprints in the dissemination of COVID-19 research and their impact on the science communication landscape. PLOS Biology, 19(4), Article e3000959. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3000959
- Haber, N., Smith, E. R., Moscoe, E., Andrews, K., Audy, R., Bell, W., Brennan, A. T., Breskin, A., Kane, J. C., Karra, M., McClure, E. S., & Suarez, E. A. (2018). Causal language and strength of inference in academic and media articles shared in social media (CLAIMS): A systematic review. PLOS ONE, 13(5), Article e0196346. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0196346
- Ineichen, B. V., Furrer, E., Grüninger, S. L., Zürrer, W. E., & Macleod, M. R. (2024). Analysis of animal-to-human translation shows that only 5% of animal-tested therapeutic interventions obtain regulatory approval for human applications. PLOS Biology, 22(6), Article e3002667. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3002667
