Sci&Marcom GlossaryMột bài báo đang viết dở, một tin nhắn chưa trả lời: ta hay cảm thấy chúng cứ lởn vởn trong đầu. Hiệu ứng Zeigarnik là ý tưởng cho rằng việc chưa hoàn thành được ghi nhớ tốt hơn việc đã xong. Nó bắt nguồn từ nghiên cứu năm 1927 của nhà tâm lý học Zeigarnik: người tham gia làm nhiều nhiệm vụ, một số bị ngắt giữa chừng, và họ nhớ được nhiều nhiệm vụ bị ngắt hơn (Ghibellini và Meier, 2025).
Hiệu ứng Zeigarnik có thật không?
Phân tích gộp của Ghibellini và Meier (2025) tổng hợp 59 công trình, trong đó 38 công trình về hiệu ứng Zeigarnik. Kết quả:
- Tỷ lệ nhớ việc bị ngắt so với việc đã xong: trung bình 0,99, tức gần như không có lợi thế ghi nhớ.
- Tỷ trọng việc bị ngắt trong các việc được nhớ: khoảng 49%, hơi thấp hơn mức ngang bằng.
- Số liệu gốc năm 1927: bị đánh giá là cao quá mức.
Nhóm tác giả kết luận hiệu ứng Zeigarnik không có giá trị phổ quát; nó có thể xuất hiện hay không tùy hoàn cảnh (như yêu cầu của tình huống thí nghiệm) và đặc điểm cá nhân (như mức độ nhập tâm vào việc). Đây là một ví dụ cho thấy vì sao cần kiểm chứng lại các kết quả kinh điển, như bàn trong bài khủng hoảng tái lập trong khoa học.
Hiệu ứng Zeigarnik khác hiệu ứng Ovsiankina thế nào?
Hiệu ứng Ovsiankina là xu hướng quay lại làm tiếp việc bị gián đoạn khi có cơ hội. Kết quả này vững hơn: tỷ lệ quay lại làm tiếp gộp khoảng 67%, cao hơn rõ so với mức ngẫu nhiên 50%, dù cách đo khác nhau giữa các nghiên cứu nên con số chỉ mang tính tham khảo (Ghibellini và Meier, 2025). Nói gọn: Zeigarnik nói về nhớ, Ovsiankina nói về muốn làm tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao việc dở dang cứ bám lấy tâm trí?
Bằng chứng hiện có ủng hộ xu hướng muốn hoàn thành việc dang dở (Ovsiankina) hơn là lợi thế ghi nhớ (Zeigarnik) (Ghibellini và Meier, 2025). Bài vì sao công việc dở dang bám riết tâm trí phân tích thêm.
Có nên dùng hiệu ứng Zeigarnik trong viết nội dung, quảng cáo?
Nên thận trọng. Vì hiệu ứng ghi nhớ này không ổn định qua các nghiên cứu, không nên quảng bá nó như một quy luật tâm lý chắc chắn (Ghibellini và Meier, 2025).
