Sci&Marcom GlossaryRút bài báo (retraction) là một công cụ tự sửa sai của khoa học. Theo hướng dẫn của Ủy ban Đạo đức Xuất bản (COPE), rút bài là cơ chế để sửa hồ sơ khoa học và cảnh báo người đọc; mục đích chính là bảo đảm tính toàn vẹn của tài liệu khoa học chứ không phải trừng phạt tác giả (COPE Council, 2019).
Khi nào một bài báo khoa học bị rút?
COPE Council (2019) khuyên biên tập viên cân nhắc rút bài khi:
- Kết quả không đáng tin: có bằng chứng rõ ràng do sai sót lớn (tính toán, lỗi thí nghiệm) hoặc do bịa đặt, làm sai lệch dữ liệu, hình ảnh.
- Đạo văn hoặc đăng trùng: nội dung đã công bố ở nơi khác mà không ghi nguồn hay xin phép.
- Vi phạm đạo đức: nghiên cứu phi đạo đức, quy trình bình duyệt bị thao túng, hoặc tác giả che giấu xung đột lợi ích lớn.
Như vậy, rút bài không phải lúc nào cũng do gian lận.
Bài báo bị rút có biến mất khỏi mạng không?
Không. Bài bị rút phải được đánh dấu rõ ràng trên mọi nguồn trực tuyến; thông báo rút bài cần nêu ai rút, vì sao rút và phải cho mọi người đọc miễn phí. Việc gỡ hẳn bài chỉ dành cho những trường hợp cực kỳ hạn chế, và khi đó vẫn giữ tên bài, tên tác giả (COPE Council, 2019).
Ví dụ nổi tiếng là bài báo năm 1998 của Andrew Wakefield trên The Lancet, dựa trên 12 trẻ, gợi ý mối liên hệ giữa vắc xin sởi, quai bị, rubella (MMR) và tự kỷ. Mười trong số mười hai đồng tác giả rút lại phần diễn giải vào năm 2004, nhưng tạp chí chỉ rút toàn bộ bài vào năm 2010. Khoảng trễ hơn một thập kỷ đã cho phép bài báo trở thành chỗ dựa của phong trào chống vắc xin (National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, 2017). Bối cảnh rộng hơn có trong bài khủng hoảng tái lập trong khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Rút bài khác đính chính (correction) thế nào?
Nếu chỉ một phần nhỏ của bài có dữ liệu hoặc nội dung sai, COPE Council (2019) cho rằng đính chính có thể là cách xử lý phù hợp hơn.
Nhà báo nên làm gì khi trích dẫn một bài đã bị rút?
Không dùng bài đó làm bằng chứng; nếu nhắc đến, nói rõ bài đã bị rút và lý do, nhất là khi xử lý thông tin sai lệch khoa học.
