Sci&Marcom GlossaryCực đoan hóa do thuật toán (Algorithmic Radicalization / Rabbit Hole Effect) là quá trình người dùng mạng xã hội bị các hệ thống gợi ý tự động (như của YouTube, TikTok, Facebook) cuốn dần vào các nội dung thuyết âm mưu, cực đoan chính trị hoặc thông tin sai lệch ngày càng nặng đô.
Bản chất và định nghĩa học thuật
Nhà xã hội học Zeynep Tufekci và nghiên cứu thực nghiệm của Manoel Ribeiro et al. (2020) chỉ ra rằng thuật toán của các nền tảng mạng xã hội được lập trình với mục tiêu duy nhất: Tối đa hóa thời gian người dùng dán mắt vào màn hình (Engagement/Watch time) để bán quảng cáo. Vì tâm lý con người dễ bị kích thích bởi sự phẫn nộ, sợ hãi và tính giật gân (Negativity Bias), thuật toán nhanh chóng học được rằng việc đề xuất các video giật gân hơn, cực đoan hơn video trước sẽ giữ chân người dùng lâu nhất.
Bối cảnh và ứng dụng thực tiễn
Một người ban đầu chỉ tìm kiếm video về “ăn chay lành mạnh” có thể bị thuật toán đề xuất xem các video “chống biến đổi gen”, rồi dần dần bị dẫn dắt đến các video “chống tiêm chủng”, và cuối cùng rơi vào các thuyết âm mưu cực đoan của phong trào QAnon. Hiện tượng này làm rạn nứt xã hội và là mảnh đất màu mỡ cho chủ nghĩa cực đoan phát triển.
Ví dụ minh hoạ thực tế
Nghiên cứu về thuật toán YouTube cho thấy: Người dùng xem một video chạy bộ rèn luyện sức khỏe thông thường sẽ được gợi ý xem video về chạy ultramarathon khắc nghiệt, và sau đó là video về các chế độ ăn kiêng nguy hiểm cực đoan.
Những điểm lưu ý quan trọng
- Vấn đề không nằm ở sự tha hóa đạo đức của cá nhân người dùng, mà nằm ở mô hình kinh doanh “kinh tế chú ý” (Attention Economy) của các tập đoàn công nghệ.
- Đòi hỏi tính minh bạch thuật toán và sự kiểm toán độc lập của các cơ quan quản lý nhà nước.
