Sci&Marcom GlossaryKhoa học hậu chuẩn tắc (Post-normal Science – PNS) là khung lý thuyết và phương pháp luận khoa học được áp dụng khi các phương pháp khoa học thông thường trong phòng thí nghiệm không còn đủ khả năng giải quyết các bài toán xã hội phức hợp nơi mà sự bất định chiếm ưu thế.
Bản chất và định nghĩa học thuật
Được đề xướng bởi hai nhà triết học khoa học Silvio Funtowicz và Jerome Ravetz (1993), PNS mô tả những tình huống đặc thù với 4 đặc điểm: (1) Bằng chứng và sự kiện khoa học không chắc chắn (Facts are uncertain); (2) Các giá trị văn hóa – đạo đức đang tranh chấp gay gắt (Values in dispute); (3) Lợi ích và rủi ro đặt cược rất lớn (Stakes high); và (4) Quyết định hành động mang tính cấp bách (Decisions urgent). Trong điều kiện này, khoa học không còn là chân lý độc tôn mà cần mở rộng “cộng đồng bình duyệt mở rộng” (Extended Peer Community) bao gồm cả công chúng, người dân địa phương và các bên chịu tác động.
Bối cảnh và ứng dụng thực tiễn
Khoa học hậu chuẩn tắc xuất hiện rõ nhất trong các đại dịch y tế toàn cầu (như COVID-19), chính sách ứng phó biến đổi khí hậu, an toàn năng lượng hạt nhân hay quản lý trí tuệ nhân tạo. Ở những lĩnh vực này, các nhà khoa học không thể ngồi đợi 10 năm nghiên cứu hoàn hảo mới đưa ra khuyến cáo; họ phải đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu không hoàn chỉnh kết hợp với sự đồng thuận xã hội.
Ví dụ minh hoạ thực tế
Quyết định áp đặt lệnh giãn cách xã hội trong những ngày đầu đại dịch: Dữ liệu về virus lúc đó còn rất mờ nhạt, thiệt hại kinh tế là hiển nhiên, nhưng sinh mạng con người là tối thượng. Quyết định được đưa ra trong điều kiện khoa học hậu chuẩn tắc điển hình.
Những điểm lưu ý quan trọng
- PNS không phủ nhận phương pháp khoa học chuẩn mực, mà mở rộng nó để tích hợp các giá trị xã hội và sự tham gia dân chủ.
- Truyền thông trong bối cảnh PNS đòi hỏi sự trung thực tuyệt đối về tính bất định thay vì giả vờ chắc chắn 100%.
