Sci&Marcom GlossaryBù trừ rủi ro (Risk Compensation), thường được gọi là Hiệu ứng Peltzman, là hiện tượng tâm lý – hành vi trong đó mức độ chấp nhận rủi ro của con người tăng lên khi các biện pháp an toàn được áp dụng, làm triệt tiêu một phần lợi ích bảo vệ dự kiến ban đầu của biện pháp đó.
Bản chất và định nghĩa học thuật
Nhà kinh tế học Sam Peltzman (1975) lần đầu tiên chỉ ra rằng khi chính phủ bắt buộc lắp dây an toàn trên xe ô tô, số vụ tử vong của tài xế không giảm mạnh như kỳ vọng vì các tài xế cảm thấy an toàn hơn nên đã lái xe nhanh hơn và ẩu hơn, dẫn đến số vụ va chạm với người đi bộ và người đi xe đạp tăng vọt. Lý thuyết Cân bằng rủi ro (Risk Homeostasis Theory) của Gerald Wilde sau đó bổ sung rằng mỗi người đều có một “mức chấp nhận rủi ro mục tiêu” trong vô thức; khi môi trường an toàn hơn, họ sẽ gia tăng hành vi mạo hiểm để đạt lại mức cân bằng kích thích đó.
Bối cảnh và ứng dụng thực tiễn
Trong y tế công cộng và truyền thông sức khỏe, bù trừ rủi ro là thách thức lớn khi triển khai các can thiệp y tế dự phòng: tiêm vắc xin, dùng thuốc dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP), phát bao cao su, hoặc đội mũ bảo hiểm. Người làm truyền thông phải luôn nhấn mạnh thông điệp bảo vệ toàn diện, tránh tạo ra tâm lý “chủ quan hoàn toàn”.
Ví dụ minh hoạ thực tế
Trong đại dịch COVID-19, nhiều người sau khi được tiêm 2 mũi vắc xin đã hoàn toàn từ bỏ việc đeo khẩu trang và tụ tập đông người ở phòng kín vì tin rằng mình đã “bất tử”, dẫn đến các đợt bùng phát ca lây nhiễm mới.
Những điểm lưu ý quan trọng
- Không dùng lý thuyết này để bài xích các biện pháp an toàn (dây an toàn hay vắc xin vẫn cứu sống hàng triệu người mỗi năm).
- Chiến dịch truyền thông phải đi kèm hướng dẫn hành vi đồng bộ (kết hợp can thiệp kỹ thuật với giáo dục nhận thức trách nhiệm).
