Một chiến dịch bắt đầu từ hai chị em tuổi teen ở Bali (Indonesia) đã góp phần dẫn đến chính sách hạn chế túi ni lông dùng một lần của chính quyền tỉnh. Nhưng đằng sau câu chuyện truyền cảm hứng đó, nghiên cứu học thuật cũng chỉ ra một điểm yếu mà bất kỳ ai làm truyền thông phát triển bền vững đều nên lưu ý.
Bye Bye Plastic Bags là chiến dịch gì?
Bye Bye Plastic Bags (BBPB) là phong trào môi trường do hai chị em Melati Wijsen (khi đó 12 tuổi) và Isabel Wijsen (khi đó 10 tuổi), học sinh trường Green School ở Bali, khởi xướng năm 2013. Hai em bắt đầu chiến dịch sau khi biết rằng chưa đến 5% túi ni lông ở Bali được tái chế, trong khi Indonesia là quốc gia xả rác thải nhựa ra biển nhiều thứ hai thế giới.
Trong những năm đầu, BBPB triển khai một loạt hoạt động cụ thể để gây chú ý và vận động chính sách:
- Xây dựng một “làng thí điểm không túi ni lông” và mạng lưới tình nguyện viên trên khắp đảo Bali.
- Tổ chức các buổi nói chuyện, hội thảo giáo dục tại trường học và cộng đồng, phân phát túi thay thế cho túi ni lông.
- Tổ chức sự kiện dọn rác bãi biển quy mô lớn, huy động hàng chục nghìn tình nguyện viên tham gia mỗi năm.
- Năm 2015, phát động một bản kiến nghị (petition) và thu thập được khoảng 100.000 chữ ký, được trao trực tiếp tại sân bay quốc tế Bali để gây áp lực với chính quyền.
Sau hơn một năm rưỡi không nhận được phản hồi từ Thống đốc Bali khi đó là ông I Made Mangku Pastika, hai chị em quyết định tuyệt thực từ sáng đến tối – lấy cảm hứng từ phương pháp đấu tranh bất bạo động của Mahatma Gandhi mà các em tìm hiểu trong một chuyến đi Ấn Độ. Chỉ 24 giờ sau khi bắt đầu tuyệt thực, các em được cảnh sát hộ tống đến gặp trực tiếp Thống đốc, người sau đó đã ký biên bản ghi nhớ cam kết đưa Bali trở thành hòn đảo không túi ni lông vào năm 2018. Từ cam kết đó, quy định chính thức hạn chế túi ni lông, ống hút và hộp xốp dùng một lần trên toàn đảo Bali có hiệu lực từ năm 2019.
Khung lý thuyết: chiến lược truyền thông môi trường 4 giai đoạn của Cox
Nghiên cứu của Briandana và Mohamad Saleh (2022), công bố trên tạp chí Online Journal of Communication and Media Technologies, phân tích chiến dịch BBPB tại Bali dựa trên khung lý thuyết chiến lược truyền thông môi trường của Cox (2013), gồm bốn giai đoạn:
- Đánh giá (assessment): xác định vấn đề môi trường, đối tượng liên quan và bối cảnh cần can thiệp.
- Lập kế hoạch (planning): xác định mục tiêu, thông điệp và kênh truyền thông phù hợp.
- Sản xuất nội dung (production): tạo ra nội dung truyền thông cụ thể để triển khai chiến dịch.
- Hành động và phản tư (action and reflection): thực hiện chiến dịch, đồng thời liên tục đánh giá lại hiệu quả để điều chỉnh.
Áp dụng vào chiến dịch Bye Bye Plastic Bags
Để tìm hiểu cách BBPB vận hành bốn giai đoạn này trên thực tế, Briandana và Mohamad Saleh (2022) phỏng vấn sâu năm đại diện của các tổ chức phi chính phủ về môi trường (ENGO) tham gia chiến dịch cùng hai đại diện cộng đồng. Kết quả cho thấy các ENGO đã vận dụng đầy đủ bốn giai đoạn trong khung của Cox, trong đó nền tảng số – cụ thể là Instagram và Facebook – được dùng làm kênh chủ lực để chuyển tải kiến thức và vận động nhận thức cộng đồng trong suốt chiến dịch (Briandana & Mohamad Saleh, 2022).
Đây chính là minh họa cụ thể cho mô hình truyền thông tham gia (participation) đã được trình bày ở bài viết về các mô hình lý thuyết truyền thông phát triển bền vững: thay vì một tổ chức lớn áp đặt thông điệp từ trên xuống, BBPB khởi phát từ chính những người trẻ trong cộng đồng, dùng mạng xã hội để đối thoại hai chiều với công chúng, dần dần tạo áp lực đủ lớn để chính quyền tỉnh Bali phải điều chỉnh chính sách theo hướng hạn chế túi ni lông dùng một lần.
Kết quả và giới hạn của chiến dịch
Về mặt kết quả, các đại diện cộng đồng được phỏng vấn đánh giá chiến dịch là một sáng kiến tốt, giúp giảm đáng kể tình trạng xả rác của khách du lịch tại Bali (Briandana & Mohamad Saleh, 2022).
Tuy nhiên, chính nghiên cứu này cũng chỉ ra một hạn chế quan trọng: cả phía tổ chức phi chính phủ lẫn cộng đồng đều thừa nhận rằng chiến dịch tập trung quá nhiều vào giới trẻ, trong khi vấn đề môi trường là vấn đề của toàn xã hội và cần mở rộng đối tượng truyền thông sang mọi thế hệ (Briandana & Mohamad Saleh, 2022).
Bài học cho người làm truyền thông phát triển bền vững
Case study này cho thấy hai điều đáng lưu ý:
Thứ nhất, một chiến dịch truyền thông môi trường khởi phát từ cộng đồng, vận dụng đúng các giai đoạn từ đánh giá đến hành động, hoàn toàn có thể tạo ra thay đổi chính sách thực chất – kể cả khi chiến dịch đó không xuất phát từ một tổ chức lớn hay có ngân sách khổng lồ.
Thứ hai, mô hình truyền thông tham gia không tự động đảm bảo tính bao trùm. Việc BBPB thành công trong việc huy động giới trẻ nhưng lại bỏ sót các nhóm tuổi khác cho thấy: “tham gia” trong truyền thông phát triển bền vững cần được thiết kế chủ động để bao gồm nhiều nhóm đối tượng, chứ không chỉ nhóm dễ tiếp cận nhất qua kênh truyền thông đang dùng (ở đây là mạng xã hội, vốn có xu hướng thiên về người dùng trẻ).
Đôi lời giới thiệu
Bài viết này được tổng hợp bởi Nguyễn Hoàng Anh Khoa (Dy Khoa), giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, và là người tốt nghiệp Thạc sĩ Truyền thông Khoa học và Thu hút Công chúng (Science Communication and Public Engagement) tại Universiti Malaya (UM), Malaysia. Đây là lĩnh vực chuyên môn cốt lõi mà anh được đào tạo bài bản và tiếp tục theo đuổi trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp.
Nếu bạn thấy bài viết có sai sót hoặc muốn góp ý, vui lòng gửi email về [email protected].
Tài liệu tham khảo
- Briandana, R., & Mohamad Saleh, M. S. (2022). Implementing Environmental Communication Strategy Towards Climate Change Through Social Media in Indonesia. Online Journal of Communication and Media Technologies, 12(4), e202234. https://doi.org/10.30935/ojcmt/12467
- CNN. (2017, August 16). The teenagers getting plastic bags banned in Bali. https://edition.cnn.com/2017/08/16/asia/melati-isabel-wijsen-bali/index.html
- Cox, R. (2013). Environmental Communication and the Public Sphere. SAGE.
- London Speaker Bureau. (n.d.). Isabel Wijsen – Keynote Speaker. https://londonspeakerbureau.com/speaker-profile/isabel-wijsen/
good
Good
Good
Thông tun hữu ích