Sci&Marcom GlossaryMột thử nghiệm không chứng minh được thuốc mới tốt hơn, nhưng phần kết luận lại nhấn vào một chỉ số phụ có kết quả đẹp. Đó là một dạng spin: cách trình bày, cố ý hoặc vô tình, nhấn mạnh lợi ích của phương pháp được thử nghiệm (Yavchitz và cs., 2012). Spin không nhất thiết là bịa số liệu; số liệu có thể đúng nhưng cách kể khiến người đọc hiểu sai.
Spin lan từ bài báo khoa học ra tin tức như thế nào?
Yavchitz và cs. (2012) phân tích 70 thông cáo báo chí phát hành từ tháng 12/2009 đến tháng 3/2010 về các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng. Spin xuất hiện ở 40% phần kết luận tóm tắt bài báo, 47% thông cáo báo chí và 51% tin tức liên quan. Yếu tố duy nhất gắn với spin trong thông cáo là việc phần kết luận tóm tắt đã có spin từ trước.
Ở Anh, Sumner và cs. (2014) xem xét 462 thông cáo báo chí sức khỏe năm 2011 của 20 trường đại học hàng đầu:
- Lời khuyên phóng đại: 40% thông cáo.
- Kết luận nhân quả từ nghiên cứu tương quan: 33% thông cáo.
- Suy rộng từ động vật sang người: 36% thông cáo.
Khi thông cáo đã phóng đại, khả năng tin tức cũng phóng đại cao hơn rõ rệt; vì vậy, làm thông cáo chính xác hơn là một cơ hội then chốt để giảm tin sức khỏe gây hiểu lầm (Sumner và cs., 2014).
Làm sao nhận ra spin?
Hãy hỏi: kết quả chính có đạt ý nghĩa thống kê không, hay bài chỉ nói về kết quả phụ? Nghiên cứu quan sát có bị diễn đạt thành “gây ra” không? Nghiên cứu trên chuột hay tế bào có bị viết như thể đã đúng trên người? Bài đọc tin giải Nobel thế nào cho đúng gợi ý cách đọc một tin khoa học lớn.
Phân biệt với thiên lệch công bố: thiên lệch công bố là chuyện nghiên cứu nào được đăng; spin là chuyện kết quả đã đăng được kể ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Spin có phải là gian lận khoa học?
Không nhất thiết. Spin khác với bịa đặt hay làm giả dữ liệu, và có thể xảy ra vô tình (Yavchitz và cs., 2012). Dù vậy, nó vẫn khiến công chúng hiểu sai.
Người viết tin nên làm gì?
Đọc bản gốc thay vì chỉ đọc thông cáo, đối chiếu kết luận với kết quả chính, và nêu rõ giới hạn của nghiên cứu. Xem thêm trong bài kiểm tra một nghiên cứu được chia sẻ trên mạng.
