Sci&Marcom GlossaryEmail mời nộp bài, hứa chấp nhận chắc chắn và đăng rất nhanh là dấu hiệu quen thuộc của xuất bản săn mồi (predatory publishing): việc xuất bản có hệ thống, vì lợi nhuận, các nội dung được cho là học thuật theo cách lừa dối hoặc gian lận và không quan tâm đến bảo đảm chất lượng (COPE Council, 2019).
Dấu hiệu nhận biết tạp chí săn mồi là gì?
Ủy ban Đạo đức Xuất bản (COPE) nêu các đặc điểm thường gặp (COPE Council, 2019):
- Phí ẩn hoặc không rõ ràng: phí đăng bài bị che giấu hoặc không công bố minh bạch.
- Không bình duyệt thực chất: thiếu chuyên gia đúng lĩnh vực thẩm định.
- Thông tin sai lệch: ban biên tập, chỉ số trích dẫn hoặc thông tin về cơ sở dữ liệu chỉ mục bị làm giả hoặc gây hiểu lầm.
- Mời chào ồ ạt: gửi email mời bài không theo yêu cầu, liên tục.
- Tên gây nhầm lẫn: đặt tên na ná tạp chí uy tín hoặc chiếm đoạt tên của tạp chí khác.
Tạp chí săn mồi gây hại cho ai?
Theo COPE Council (2019), tác giả trả tiền mà không được giúp cải thiện nghiên cứu, và bài đã đăng ở tạp chí giả thường không thể đăng lại ở nơi đàng hoàng. Nghiên cứu kém chất lượng lọt vào kho tri thức có thể gây hại cho xã hội, còn sự nhầm lẫn có thể làm tổn hại uy tín các tạp chí xuất bản mở hợp pháp.
Một ví dụ thực tế: năm 2019, tòa án Mỹ buộc OMICS Group, các công ty liên quan và ông Srinubabu Gedela trả hơn 50,1 triệu USD trong vụ kiện của Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC). FTC cho biết nhóm này quảng cáo sai rằng các tạp chí có bình duyệt nghiêm ngặt và ban biên tập gồm nhà khoa học nổi tiếng, đồng thời che giấu khoản phí đăng bài cao (Federal Trade Commission, 2020). Cách kiểm tra nguồn đăng có trong bài làm sao kiểm tra một nghiên cứu được chia sẻ trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Tạp chí thu phí đăng bài có phải là tạp chí săn mồi không?
Không nhất thiết. Nhiều tạp chí xuất bản mở hợp pháp thu phí công bố. Điểm khác biệt nằm ở phí bị che giấu, thông tin sai lệch và thiếu kiểm soát chất lượng (COPE Council, 2019).
Vì sao người làm truyền thông cần quan tâm?
Vì một “nghiên cứu” đăng ở tạp chí săn mồi có thể bị dùng để quảng cáo sản phẩm hoặc lan truyền thông tin sai lệch khoa học.
