Sci&Marcom GlossaryĐặt giả thuyết sau khi biết kết quả (HARKing – Hypothesizing After the Results are Known) là một thực hành nghiên cứu có vấn đề (QRP) phổ biến trong khoa học xã hội, tâm lý học và y sinh học, phá vỡ tính khách quan của phương pháp thực nghiệm diễn dịch (Hypothetico-deductive method).
Bản chất và định nghĩa học thuật
Được nhà tâm lý học xã hội Norbert Kerr đặt tên vào năm 1998. Trong quy trình khoa học chuẩn mực, nhà nghiên cứu phải: (1) Đặt giả thuyết trước; (2) Thu thập dữ liệu; và (3) Kiểm định xem dữ liệu có ủng hộ giả thuyết hay không. Tuy nhiên, khi mắc tật HARKing, nhà nghiên cứu thu thập một đống dữ liệu lớn, chạy hàng trăm phép phân tích thống kê ngẫu nhiên, thấy biến X có liên hệ với biến Y (có thể hoàn toàn do trùng hợp ngẫu nhiên), rồi liền viết bài báo cáo học thuật như thể mình đã dự đoán mối liên hệ X-Y ngay từ đầu bài luận.
Bối cảnh và ứng dụng thực tiễn
HARKing là thủ phạm chính cùng với P-hacking dẫn đến “Khủng hoảng tái lập” (Replication Crisis): Các nghiên cứu trông có vẻ hoàn hảo và thuyết phục nhưng khi các nhà khoa học khác lặp lại thí nghiệm thì kết quả hoàn toàn biến mất. Giải pháp chống HARKing hiện nay là phong trào Đăng ký trước nghiên cứu (Preregistration / Registered Reports) trên nền tảng Open Science Framework (OSF) — bắt buộc tác giả nộp giả thuyết và kế hoạch phân tích trước khi được phép thu thập dữ liệu.
Ví dụ minh hoạ thực tế
Một nhà nghiên cứu khảo sát 100 câu hỏi về thói quen ăn uống và sức khỏe. Dữ liệu tình cờ cho thấy những người ăn nhiều dưa hấu thì có điểm số hạnh phúc cao hơn (mối tương quan ngẫu nhiên). Thay vì coi đó là gợi ý ban đầu cần nghiên cứu thêm, tác giả viết bài báo giật tít: “Chúng tôi đã giả thuyết và chứng minh thành công rằng ăn dưa hấu làm tăng chỉ số hạnh phúc của con người”.
Những điểm lưu ý quan trọng
- Khám phá bất ngờ từ dữ liệu (Exploratory research) là hoàn toàn hợp pháp và đáng quý, nhưng phải được ghi rõ là “nghiên cứu khám phá”, tuyệt đối không được ngụy trang thành “nghiên cứu kiểm định giả thuyết” (Confirmatory research).
- Thúc đẩy sự minh bạch phương pháp luận là con đường duy nhất để làm sạch nền khoa học.
