Sci&Marcom GlossaryBình duyệt mở (Open Peer Review – OPR) là thuật ngữ ô dù chỉ các phương thức phản biện học thuật hướng tới sự minh bạch hóa, xóa bỏ tính bí mật truyền thống của quy trình bình duyệt kín (mù đơn hoặc mù đôi).
Bản chất và định nghĩa học thuật
Theo tổng quan hệ thống của Tony Ross-Hellauer (2017), bình duyệt mở bao gồm một hoặc nhiều đặc điểm sau: (1) Công khai danh tính (Open identities): Tác giả và chuyên gia bình duyệt biết tên của nhau; (2) Công khai báo cáo phản biện (Open reports): Toàn bộ bản nhận xét của người bình duyệt và thư phản hồi của tác giả được xuất bản kèm bài báo; và (3) Mời gọi công chúng tham gia (Open participation): Cộng đồng nghiên cứu rộng rãi có thể gửi nhận xét phản biện về bản thảo tiền ấn phẩm (Preprint).
Bối cảnh và ứng dụng thực tiễn
Bình duyệt mở là trụ cột then chốt của phong trào Khoa học mở (Open Science). Nó giúp ngăn chặn tình trạng người bình duyệt ẩn danh để chèn ép đối thủ, ăn cắp ý tưởng hoặc đưa ra những nhận xét thiếu xây dựng, đồng thời công nhận công sức học thuật to lớn của các chuyên gia phản biện.
Ví dụ minh hoạ thực tế
Các tạp chí như BioMed Central (BMC), eLife, BMJ Open hay nền tảng F1000Research công khai toàn bộ lịch sử các vòng phản biện kèm danh tính người duyệt ngay dưới bài viết đã xuất bản, cho phép độc giả theo dõi sự tiến triển của nghiên cứu từ bản thảo thô đến kết quả cuối cùng.
Những điểm lưu ý quan trọng
- Có thể tạo áp lực cho các nhà nghiên cứu trẻ khi phải phản biện công khai công trình của các giáo sư đầu ngành.
- Đòi hỏi quy tắc ứng xử học thuật văn minh và sự kiểm duyệt ngôn từ xúc phạm.
