Sci&Marcom GlossaryNhiều người hiểu “đã được bình duyệt” là dấu bảo đảm kết quả đúng. Thực ra, bình duyệt (peer review) là quá trình đưa công trình, dữ liệu hoặc ý tưởng của tác giả ra cho các chuyên gia cùng lĩnh vực soi xét trước khi công bố (Kelly và cs., 2014). Đây là bộ lọc quan trọng, nhưng không phải máy phát hiện sự thật.
Bình duyệt diễn ra như thế nào?
Theo Kelly và cs. (2014), bình duyệt có hai chức năng: lọc, bằng cách đánh giá tính xác đáng, tầm quan trọng và tính mới của nghiên cứu, để chỉ nghiên cứu chất lượng cao được đăng; và giúp cải thiện bản thảo qua góp ý, chỉ ra lỗi cần sửa. Có ba hình thức phổ biến:
- Bình duyệt mù đơn: người bình duyệt biết tác giả là ai, còn tác giả không biết người bình duyệt.
- Bình duyệt mù đôi: hai bên đều không biết danh tính của nhau.
- Bình duyệt mở: hai bên đều biết danh tính của nhau.
Tạp chí Philosophical Transactions of the Royal Society, ra đời năm 1665, thường được xem là tạp chí đầu tiên chính thức hóa việc bình duyệt (Kelly và cs., 2014).
Bình duyệt có bắt được mọi sai sót không?
Không. Tổng quan của Kelly và cs. (2014) mô tả thí nghiệm của nhóm Godlee: cài 8 lỗi có chủ ý vào một bài báo rồi gửi cho 420 người bình duyệt tiềm năng. Trong 221 người (53%) phản hồi, trung bình mỗi người chỉ phát hiện 2 lỗi, không ai tìm ra quá 5 lỗi và 35 người (16%) không phát hiện lỗi nào. Các phê bình khác gồm thiên kiến, quy trình chậm và khó phát hiện đạo văn.
Vì vậy, “đã bình duyệt” chỉ là điều kiện tối thiểu. Các bước kiểm tra tiếp theo được trình bày trong bài làm sao kiểm tra một nghiên cứu được chia sẻ trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Bài báo đã qua bình duyệt có chắc chắn đúng không?
Không. Người bình duyệt thường bỏ sót nhiều lỗi (Kelly và cs., 2014). Người đọc vẫn nên xem thiết kế, cỡ mẫu và các nghiên cứu khác cùng chủ đề, như gợi ý trong bài làm sao biết thông tin khoa học trên mạng có đáng tin.
Bình duyệt mở có tốt hơn bình duyệt kín không?
Mỗi cách có ưu, nhược điểm. Kelly và cs. (2014) cho rằng bình duyệt mở giúp hạn chế những nhận xét ác ý, nhưng cũng có thể khiến người bình duyệt ngại nói thẳng vì sợ ảnh hưởng quan hệ với tác giả.
